Гашуунсухайт–Ганцмод боомтыг төмөр замаар холбох нь Монголын эдийн засаг, улс төрийн хүрээнд олон жил яригдсан, маргаан дагуулсан томоохон төсөл байлаа. Монгол, Хятадын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийг 2025 оны хоёрдугаар сарын 14-нд байгуулж, 2025 оны тавдугаар сарын 14-нд Гашуунсухайт–Ганцмодын хил холболтын төмөр замын бүтээн байгуулалтын нээлт болсон нь олон жил гацсан төслийг бодитоор хөдөлгөсөн чухал үйл явдал болсон юм.
Үнэндээ энэ төсөл 2004 оноос эхлэн яригдаж эхэлсэн. Гэвч улс төрийн маргаан, үл ойлголцол, хардлага сэрдлэгийн дунд бараг хорь гаруй жилийг үдсэн. Тэр дундаа “нарийн царигтай төмөр зам тавьчихвал Хятадын танк орж ирнэ” гэх мэт хэт туйлширсан суртал ухуулга хүртэл гарч, төслийг зогсоох шалтгаан болж байсныг өнөөдөр эргээд харахад инээдтэй ч юм шиг.
Ийм олон саад бэрхшээлийг давж байж Монгол, Хятадын талууд эцэст нь Гашуунсухайт–Ганцмод боомтыг төмөр замаар холбох хэлэлцээрт хүрсэн. Энэ бол зүгээр нэг дэд бүтцийн төсөл биш, Монголын экспортын гол гарцын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх стратегийн ач холбогдолтой алхам юм.
Гэвч өнгөрсөн намраас МАН-ын дотоод улс төрийн тэмцэл идэвхжихтэй зэрэгцэн уг төслийг дахин улс төржүүлэх хандлага ажиглагдах болсон. Тодруулбал “Гашуунсухайт–Ганцмодын хил холболтын гэрээ буруу болсон”, “Харбины гэрээ алдаатай” гэх мэт яриаг зарим улс төрчид дэвэргэж эхэлсэн.
Мэдээж тухайн үед энэ нь улс төрийн маргаанд ашиглах нэг сэдэв байсан байж болох юм. Тухайлбал Л.Оюун-Эрдэнэ, Д.Амарбаясгалан нарыг шүүмжлэх улс төрийн сэдэв болгон ашигласан байхыг үгүйсгэх аргагүй. Гэхдээ улс төрийн өрсөлдөөнд ашигласан ийм маргаан бодлогын том төслүүдийг гацаах хэмжээнд хүрэх ёсгүй.
Учир нь энэ төмөр зам ашиглалтад орсноор Монголын нүүрсний экспортын урсгал мэдэгдэхүйц нэмэгдэх боломжтой. Одоогийн байдлаар Гашуунсухайт боомтоор нүүрсийг ихэвчлэн автотээврээр гаргаж байгаа нь өртөг өндөр, ачаалал их, байгаль орчинд ч сөрөг нөлөөтэй. Харин төмөр зам ашиглалтад орвол тээврийн зардал буурч, хил нэвтрүүлэх хүчин чадал нэмэгдэж, экспортын хэмжээ өсөх боломж бүрдэнэ.
Энэ нь зөвхөн уул уурхайн компаниудын ашиг сонирхол биш. Экспорт нэмэгдэх тусам улсын валютын орлого өсөж, төсвийн орлого нэмэгдэж, эдийн засгийн тогтвортой байдалд эерэг нөлөө үзүүлнэ. Өөрөөр хэлбэл энэ бол нэг нам, нэг улстөрчийн биш, Монгол Улсын эдийн засгийн ашиг сонирхлын асуудал юм.
Тиймээс олон жил дуншиж, маргалдаж байж эхэлсэн хил холболтын энэ төслийг дахин улс төрийн маргаанд живүүлэх шаардлага байхгүй. Алдаа дутагдал байвал хэлэлцэж болно, хяналт тавьж болно. Харин төслийг бүхэлд нь үгүйсгэж, гацаах оролдлого нь бодлогын хувьд ч, эдийн засгийн хувьд ч ашиггүй.
Эцсийн дүндээ Гашуунсухайт–Ганцмодын хил холболтын төмөр зам саадгүй баригдаж дуусах нь хэнд ашигтай вэ гэдэг асуулт гарна. Хариулт нь энгийн — хамгийн их ашиг хүртэх тал нь Монгол Улс өөрөө юм. Тиймээс дуншиж дуншиж эхэлсэн энэ төслийг саадгүй дуусгах нь л хамгийн зөв сонголт болох билээ.
Э.Солонго
