Философич С.Молор-Эрдэнэтэй холбоотой асуудал өнөөдөр ид яригдаж, сошиал орчинд талцаж байгаатай холбогдуулан өөрийн байр сууриа илэрхийлье. Чингис хаан, монголчууд гэж хэн болох талаар өөрийн бодлоо илэрхийлэх нь С.Молор-Эрдэнэ гэдэг хувь хүний эрхийн асуудал мөн үү гэвэл мөн. Гэхдээ гурван зүйл анхаарал татаж байна.
Нэгд, С.Молор-Эрдэнэ бол жирийн хүн биш, барууны оронд эрдмийн зэрэг хамгаалсан хүн. Өөрөөр хэлбэл эрдэмтэн хүний нийгмийн хариуцлага, ёс зүйг, бас шинжлэх ухааны судалгааны арга зүйг мэдэхийн дээдээр мэдэх ёстой. Эрдэмтэн судлаач хүн аливаа асуудлаар байр сууриа илэрхийлэхдээ баталгаатай эх сурвалж, баримтад тулгуурлаж, бодитой, хариуцлагатай байх ёстойг хамгийн түрүүнд заалгасан байх ёстой. Мөн бусад судлаачдын эрдмийн ажил, бүтээлийг хүндэтгэн соёлтойгоор мэтгэлцэх бичигдээгүй хууль дэлхий нийтээр үйлчилдгийг мэдэж байгаа. Эдгээрийг мөрдлөг болгохын тулд зарим улс оронд эрдэмтний ёс зүйн зарчмыг албан ёсоор баталж мөрдөх нь ч бий.
Манайд ч гэсэн Эрдэм шинжилгээний ажилтны ёс зүйн дүрэм гэх Боловсрол, шинжлэх ухааны сайдын 2023 оны нэг тушаал бий. Түүнд бусдын үзэл баримтлалыг хүндэтгэх, өөрийн үзэл баримтлалаа бусдад ойлгуулахдаа гүтгэх доромжлох, баримт нотолгоогүй ярихгүй байх талаар тусгасан байсан санагдана.
Манай Шинжлэх ухаан, технологийн тухай хуульд эрдэм шинжилгээний ажилтан гэж хэн болох, судлаач гэж хэн болохыг тодорхойлохдоо зөвхөн эрдэм шинжилгээний байгууллага, их сургуульд ажиллаж байгаа мэргэшсэн судлаачдыг хамруулаад хараат бус судлаач (Independent researcher), хараат бус эрдэмтэн(Independent scientist)-ийг орхигдуулсан болохоор надад хамаагүй гэж бухаж болох ч Монголын шинжлэх ухааны салбарт үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа л бол хараат, хараат бусаас үл хамааран дээрх тушаалыг мөрдлөг болгох ёс зүй хэнд ч болов байх л ёстой. Тийм тушаал байхгүй байсан ч эрдэмтэн л юм бол тэр түвшинд өөрийгөө илэрхийлэх нь түүний хувьд энгийн норм байх ёстой санагдана.
Хоёрт, тэрбээр өөрийн байр сууриа ном бүтээл, лекц, мөн олон түмний мэдээллийн хэрэгсэл, хэвлэлээр дамжуулан тогтмол илэрхийлдэг нийгэмд танигдсан (Public figure) хүн учраас нийгмийн хариуцлагаа ухамсарлаж, олон түмэнд бодит, нотолгоонд суурилсан үнэн мэдээлэл түгээх ёс зүйтэй байх ёстой. Нийгэмд танигдсан хүн гэдэг хэвлэл мэдээллийн анхаарлыг ямагт татаж, нийгмийн амьдралд тодорхой нөлөө үзүүлж байдаг, өөрөө энэ замыг сайн дураараа сонгосон учраас үг яриа, үйлдлээ байнга хянаж, зөв хандлагаараа үлгэрлэхийг хичээх нь хаана ч байдаг бичигдээгүй хууль. Түүнийг нийгмийн хариуцлага гэдэг.
“Монгол хүйтэн газар учраас Чингис хаан энд төрсөн байх учиргүй” гэх ганцхан агуулга л гэхэд түүний ёс зүй, нийгмийн хариуцлага ямар түвшинд байгааг харуулж байна. Түүнийг өмөөрөгсөд “Молор-Эрдэнэ Чингисийн үеийн монголчууд ямар байсан, одоогийн монголчууд ямар болсныг л ойлгуулах гэсэн” хэмээн зөвтгөх гэж оролдож байна.
Тийм ээ, монголчуудын ёс суртахуун түүхэн урт удаан хугацаанд өөрчлөгдсөн нь үнэн. Гэхдээ Монголчууд гэж түүхэнд байгаагүй, энэ бол үндэстний нэршил биш, зүгээр л хоч юм, Чингис хаан энд төрөөгүй гэсэн баталгаа нотолгоогүй мэдээллийг нийтэд түгээх нь монголчуудын ёс суртахууны өөрчлөлттэй ямар ч хамаагүй болохоор худал мэдээллээр олон түмнийг төөрөгдүүлсэн үйлдэл гэхээс өөр аргагүй, илтэд зүйлийг илэрхий гуйвуулан зөвтгөж түүнийг өмөөрөгсдийн ёс зүйн асуудал ч анхаарал татаж байна.
Гуравт, философич С.Молор-Эрдэнэ бодвол Монгол Улсын иргэн байх. Биш байлаа гэхэд монгол нутагт төрсөн, монгол хүний хүүхэд гэдэг нь намтраас нь харагдана.
Монгол Улсын Үндсэн хууль “Монголын ард түмэн бид:
-улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг бататган бэхжүүлж,
-хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс, үндэснийхээ эв нэгдлийг эрхэмлэн дээдэлж,
-төрт ёс, түүх, соёлынхоо уламжлалыг нандигнан өвлөж,
-хүн төрөлхтөний соёл иргэншлийн ололтыг хүндэтгэн үзэж,
-эх орондоо хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэхийг эрхэм зорилго болгоно. Үүний учир Монгол Улсын Үндсэн хуулийг даяар олноо зарлан тунхаглаж байна” гэж эхэлдэг. С.Молор-Эрдэнийн үзэл бодол, байр суурь яахын аргагүй үүний эсрэг үйлдэл учраас хатуухан хэлэхэд эх орноосоо урвасан хэрэг мөн.
Эрхээ мэддэг, эдэлдэг, харин үүрэг, хариуцлагаа мэддэггүй ийм хүмүүс олширч, Үндэстнийхээ үнэт зүйлсийг гутаан доромжлох үйлдэл газар авахаар хожмын үр дагавар нь ямар байхыг бүгдээрээ нэг төсөөлцгөөе дөө. Эцэст нь хэлэхэд монголчууд маань үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөгөө хангалттай эдэлж байгаа атлаа түүний нөгөө талд хариуцлага гэдэг том асуудал байдгийг орхигдуулснаас Үндэсний аюулгүй байдалд халтайгаар нөлөөлж эхэлснийг хаа хаана бодолцмоор байна шүү. Уг нь улс оронд бүү хэл айл өрхөд хүртэл халуун бүлээрээ ярих, хатавчаар давуулалгүй хэлэлцэх, тэр ч байтугай шивнэж ярих, дохио зангаагаар ойлголцох асуудал гэж байдаг даа.
Ер нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, сошиалаар доромжлол гүтгэлэг, цуу яриа, баримт нотолгоогүй мэдээлэл түгээгсэд эрхээ эдэлж байгаа нь сайхан ч Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын тухай хууль болон Үндэсний аюулгүй байдлыг үзэл баримтлал хэмээх бодлогын тулгуур баримт бичгийг уншиж судлаагүйгээс их л аюултай байдалд өөрийгөө аваачаад байгаа харагдах юм.
Үндэсний аюулгүй байдал гэж “Монгол Улсын үндэсний язгуур ашиг сонирхлыг хангах гадаад, дотоод таатай нөхцөл баталгаатай хангагдсан байдлыг хэлнэ” гэж тэнд тодорхойлсон байдаг. Сошиалд амны зоргоор бурагсад, түүнийг нь дэмжин турхирагсад Үндэсний аюулгүй байдлын 10 бүрэлдэхүүн хэсгийн Монгол Улс оршин тогтнохын аюулгүй байдал, Монгол соёл иргэншлийн аюулгүй байдал, Мэдээллийн аюулгүй байдал гэсэн 3 хэсгийн дагуу буруудах эрсдэлд хамгийн түрүүнд өөрсдийгөө өртүүлж байгаагаа анхаараасай гэж зөвлөмөөр байна.
Урианхан Б.ГАЛААРИД 2026.08.31.
