Намыг ил, далдаар санхүүжүүлсэн хүмүүс төрийн өндөр албан тушаалд томилогдож, төсвийн тендер, газар, тусгай зөвшөөрөл авахад давуу байдал эдэлж байгаа эсэхийг хэн шалгаж байна вэ?

Сонгуулийн мөнгийг хэн төлж, сонгуулийн дараа хэн үр шимийг нь хүртдэг вэ? Намд их хэмжээний мөнгө өгсөн хүн сайд, төрийн өмчит компанийн захирал болох, эсвэл төсвийн томоохон тендер авахад давуу эрх эдэлдэг үү? Эдгээр холбоог хэн шалгаж, хэн хариуцлага тооцдог вэ?

Монгол Улсын Үндсэн хуульд засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна гэж заасан. Гэвч сонгуулийн дараа төрийн эрх мэдэл хэний ашиг сонирхолд үйлчилж байгааг иргэд хэрхэн мэдэх вэ?

Сонгуулийн мөнгөний мөрөөр

2024 оны УИХ-ын сонгуульд нэг нам, эвсэл 6.4 тэрбум, нэр дэвшигч тойргоосоо хамааран 900 саяас 1.5 тэрбум төгрөг хүртэл зарцуулах боломжтой байв. Энэ нь зарцуулсан бодит мөнгө биш, сонгуулийн зардлын тогтоосон дээд хэмжээ юм.

OSCE/ODIHR-ийн 2024 оны УИХ-ын сонгуулийн ажиглалтын эцсийн тайланд таван нам сонгуулийн зардлын явцын тайлангаа ирүүлээгүй, 113 нэр дэвшигч орлого, зарлагын мэдээлэл огт өгөөгүй, 50 нь зөвхөн орлого, эсвэл зарлагын тайлангаа ирүүлсэн гэжээ. Мөн сонгуулийн санхүүжилтэд хяналт тавих эрх бүхий Төрийн аудитын байгууллага бодитой хяналт, шалгалт хийгээгүйг олон улсын ажиглагчид тэмдэглэсэн байна.

Энэ бол зөвхөн тайлангийн асуудал биш. Хэн, хэдэн төгрөг хандивлаж, тэр мөнгө хаанаас гарч, юунд зарцуулагдсаныг шалгах боломжийн тухай асуудал юм.

Нам, нэр дэвшигчийн тайланд тусгагдаагүй мөнгө байсан уу? Байсан бол хэнээс гарсан бэ? Сонгуулийн дараа тэдгээр санхүүжүүлэгчид ямар нэгэн давуу байдал олж авсан уу?

Тайлангийн зөрчил өөрөө далд санхүүжилт, авлигыг нотлохгүй. Харин мөнгөний урсгалыг бодитой шалгахгүй бол хууль зөрчсөн эсэхийг ч тогтооход бэрх.

Албан тушаалын үнэ хэд вэ?

Монголчууд энэ асуултыг анх удаа тавьж байгаа биш. 2016 оны сонгуулийн өмнө ил болсон “60 тэрбумын хэрэг” төрийн албан тушаал, улс төрийн санхүүжилтийг хооронд нь холбох асуудлыг олон нийтийн анхаарлын төвд авчирсан.

Тухайн үед ил болсон бичлэгт төрийн албан тушаалыг ашиглан улс төрийн санхүүжилт босгох тухай ярьсан гэх мэдээлэл хэвлэлээр гарсан. Төрийн албыг улс төрийн мөнгө босгох хэрэгсэл болгох боломжийг хэлэлцсэн гэх энэ асуудал нь сонгуулийн санхүүжилт, төрийн томилгооны зааг ямар чухлыг харуулсан юм.

2019 оны аравдугаар сард уг хэрэгтэй холбогдуулан Ц.Сандуй, А.Ганбаатар нарт анхан шатны шүүх дөрвөн жилийн хорих ял оноосон. Гэвч давж заалдах шатны шүүх уг шийдвэрийг хүчингүй болгож, хэргийг прокурорт буцаасан. Иймээс анхан шатны шийдвэрийг эцэслэн тогтоогдсон гэм буруу мэт тайлбарлаж болохгүй.

Харин төрийн албан тушаал улс төрийн санхүүжилтийн хэрэгсэл болж болох уу гэсэн асуулт өнөөдөр ч ач холбогдолтой хэвээр байна.

Төрийн мөнгийг хэн хүртдэг вэ?

2018 онд Жижиг, дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх сангийн хөнгөлөлттэй зээлийн асуудал ил болсон. iKon.mn сайт сангийн мөнгөн гүйлгээ, төрийн албан тушаалтнуудын хөрөнгө орлогын мэдүүлэг, компанийн бүртгэлийн мэдээллийг тулган судалжээ.

2019 оны дөрөвдүгээр сарын байдлаар нийтэлсэн уг судалгаанд УИХ-ын 16 гишүүн, гурван сайд, нэг дэд сайдтай холбоотой компаниуд ЖДҮХС-гаас зээл авсан тухай мэдээлсэн байна.

Тухайлбал, тухайн үеийн Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд Б.Батзоригтой холбоотой компаниудад нийт 3 тэрбум, Зам, тээврийн хөгжлийн сайд Я.Содбаатартай холбоотой компаниудад 2 тэрбум төгрөгийн зээл олгосон гэж уг судалгаанд дурджээ.

Эдгээр нь сэтгүүлчдийн баримтжуулсан зээлийн мэдээлэл бөгөөд дурдагдсан хүн бүр хууль зөрчсөн нь шүүхээр тогтоогдсон гэсэн үг биш. Гэхдээ төрийн хөнгөлөлттэй санхүүжилт, улс төрийн албан тушаалтнуудын бизнесийн ашиг сонирхол давхцахад ямар эрсдэл үүсдгийг харуулсан.

“60 тэрбумын хэрэг” улс төрийн санхүүжилт ба төрийн томилгооны боломжит холбоог, ЖДҮХС-гийн хэрэг төрийн санхүүгийн нөөц ба улс төрийн нөлөөний давхцлыг тус тус хөндсөн.

Энэ хоёр өөр механизм боловч нэг нийтлэг асуулттай. Төрийн шийдвэрээр хуваарилагдаж буй баялаг, боломжид хэн, ямар шалгуураар хүрч байна вэ?

Үүнтэй адил асуултыг төсвийн худалдан авалт, газар олголт, уул уурхайн болон импортын тусгай зөвшөөрөл, шатахуун болон стратегийн ач холбогдолтой бусад бараа бүтээгдэхүүн нийлүүлэх гэрээ, төрийн өмчит компаниудын томоохон гэрээнд тавих шаардлагатай.

Эрх мэдэл яагаад баялаг болдог вэ?

Институцийн эдийн засагч Дуглас Нортын тайлбарласнаар нийгмийн албан болон албан бус дүрэм хүмүүсийн үйлдэл, урамшууллыг тодорхойлдог.

Хэрэв төрийн шийдвэрийн хэрэгжилтийг хараат бусаар шалгах институц сул байвал зах зээлд шударгаар өрсөлдөхөөс илүү улс төрийн эрх мэдэлд ойртох нь ашигтай болох эрсдэл үүснэ. Бизнес эрхлэгчдийн зарим нь шинэ баялаг бүтээхээс илүү төрөөс давуу эрх авахыг эрмэлзэж болно.

Үүнийг эдийн засагт рент эрэлхийлэх (rent-seeking) буюу шинэ баялаг бүтээхээс илүүтэй давуу эрхээр орлого олохыг эрмэлзэх гэж нэрлэдэг. Тухайлбал, зайлшгүй хэрэгцээтэй барааг импортлох онцгой эрхийг шударга өрсөлдөөнгүйгээр олгох нь үүний нэг жишээ байж болно.

Асемоглу, Робинсон нарын тодорхойлсон олборлогч шинжтэй институцийн нэг онцлог нь эрх мэдэл, эдийн засгийн боломж хязгаарлагдмал хүрээнд төвлөрөх явдал юм.

Тухайлбал, улс төрийн намд хандив өгдөг, төрийн сангаас зээл авдаг, эсвэл үнэ цэнтэй тусгай зөвшөөрөл эзэмшдэг компани нь хамаатан садан, зуучлагч, оффшор холдинг компаниар дамжин хяналтад байдаг байж болно. Тухайн компанийн эцсийн өмчлөгчдийг тогтоож, мэдээллийг нь баталгаажуулаагүй бол ашиг сонирхлын зөрчил байгаа эсэхийг шалгах ажиллагаа бүрэн хийгдсэн гэж үзэхэд учир дутагдалтай.

Гол нь төрийн шийдвэр шударга өрсөлдөөнийг дэмжиж байна уу, эсвэл тодорхой бүлэгт давуу эрх олгож байна уу гэдгийг шалгах явдал.

Сонгогчдын ерөнхий хороотой болъё

Монгол Улс 2023 онд Улс төрийн намын тухай хуулиа шинэчилсэн. Намуудын санхүүгийн тайланг хүлээн авах, аудит хийлгэх, нийтэд мэдээлэх зохицуулалт бий. Гэвч тайлан хүлээн авах, тайлангийн үнэн зөвийг бодитоор шалгах хоёр өөр асуудал.

Иймээс одоогийн Сонгуулийн ерөнхий хороог улс төрийн намуудаас бодитой хараат бус, санхүүгийн хяналтын чадавхтай Сонгогчдын ерөнхий хороо болгон шинэчлэх саналтай байна.

Их Британийн бие даасан Сонгуулийн комисс (Electoral Commission) намуудын хандив, зээлийн тайланг улирал бүр хүлээн авч, нийтэд мэдээлж, зөрчлийг шалгадаг. 2026 онд намын төв байгууллагад нэг эх үүсвэрээс өгсөн хандив, зээлийн нийлбэр 11,180 фунт стерлингээс давбал тайлагнах шаардлагатай.

Германд улс төрийн намууд санхүүгийн тайлангаа Бундестагийн Ерөнхийлөгчид хүргүүлдэг. Нэг удаагийн 35,000 еврогоос давсан хандивыг шуурхай мэдэгдэж, хандивлагчийн мэдээлэлтэй хамт нийтэлдэг. Энэ нь Их Британийнхтай адил комиссын загвар биш ч санхүүгийн хяналтын өөр нэг туршлага юм.

Монгол Улс эдгээр туршлагыг өөрийн институцийн онцлог, нөхцөл байдалд нийцүүлэн хэрэгжүүлэх боломжтой.

Нэгдүгээрт, хорооны гишүүдийг намуудын тохиролцоогоор бус, нээлттэй сонгон шалгаруулалтаар, намын хараат бус, нэр хүндтэй, аудит, хууль, санхүүгийн мэргэжлийн хүмүүсээс бүрдүүлэх хэрэгтэй.

Хоёрдугаарт, нэг эх үүсвэрээс өгсөн хандивын нийлбэр 5,000 ам.доллартой тэнцэх хэмжээнд хүрвэл хөрөнгийн эх үүсвэрийг нэмэлтээр нотлуулдаг болох саналтай байна. Энэ нь одоогийн бага дүнтэй хандивын ил тод байдлын шаардлагыг сулруулах ёсгүй. Хандивыг жижиглэн шилжүүлэх, бусдын нэрээр өгөх, гуравдагч этгээдээр дамжуулах эрсдэлийг мөн хянах шаардлагатай.

Гуравдугаарт, хороо санхүүгийн тайланг хуульд заасан журмаар банкны холбогдох баримт, хандивлагчийн мэдээлэлтэй тулган шалгаж, зөрчил илэрвэл хариуцлага тооцуулах эрхтэй байх ёстой. Ингэхдээ аудит, мөрдөн шалгах байгууллагын чиг үүрэгтэй давхцахгүй, иргэдийн мэдээллийн нууц, хууль ёсны эрхийг хамгаална.

Дөрөвдүгээрт, улс төрийн томоохон хандивлагчидтай холбоотой төрийн томилгоо, тендер, газар, тусгай зөвшөөрлийн шийдвэрийг хууль ёсны мэдээллийн сангаар тулган шалгах боломж бүрдүүлэх хэрэгтэй.

Ингэж байж улс төрийн санхүүжилтийг сонгуулийн хэдхэн долоо хоногт бус, жилийн турш хянах боломжтой болно.

Төрийн эзэн нь хэн бэ?

Сонгуульд ялсан нам de jure буюу хуулиар төрийн өмчийн эзэн болдоггүй. Харин de facto буюу бодит байдал дээр төрийн өмчийг өөрийн мэт захиран зарцуулах боломжтой болчихдог юм биш биз?

Намыг ил, далдаар санхүүжүүлсэн хүмүүс төрийн өндөр албан тушаалд томилогдож, төсвийн тендер, газар, тусгай зөвшөөрөл авахад давуу байдал эдэлж байгаа эсэхийг хэн шалгаж байна вэ?

Ил тод байдал гэдэг нь тайлан нийтлэх төдий зүйл биш. Тэр тайланг хараат бусаар шалгаж, зөрчил тогтоогдвол хариуцлага хүлээлгэдэг байхыг хэлнэ.

Ардчиллын чанарыг зөвхөн сонгуулийн дүнгээр бус, сонгуулийн дараа төрийн эрх мэдэл хэрхэн хэрэгжиж байгаагаар хэмжих учиртай.

Монголын төрийн эзэн de jure ард түмэн. Харин de facto хэн бэ?

DeFacto — Think Deeper. See Further.