Нийгэмд мэргэжилтнүүдийн дуу хоолойг хүргэх зорилготой Lemon Press Opinions-н ээлжит дугаарт тавтай морил. Энэ удаа бид Кембрижийн Их Сургуулийн Нийтийн бодлогын магистрант Г.Энэрзаяагийн “Мөнгө яагаад үнэтэй байдаг вэ” нийтлэлийг хүргэж байна. Тухлан сууж уншина уу!

Энэ сард Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хороо ээлжит хурлаараа бодлогын хүүг хэрхэхийг шийдэж 12%-д хэвээр хадгалсан. Энэ нь өнгөрсөн оны сүүлээр ажлаа авсан шинэ Ерөнхийлөгч С.Наранцогтод өнөөгийн 12%-ийн хүүг бууруулах орон зай өнөөдөр ч байхгүй байгааг илтгэж байна. Энэ нь мал сүргээ өсгөх гэж буй малчнаас эхлээд, орон сууцны зээл хөөцөлдөж буй өрх, үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэхээр зорьж буй бизнесүүдийн хувьд урам хугалсан дүр зураг хэвээр.

Зээлийн хүү өндөр байгаад иргэд гол төлөв арилжааны банкнуудыг буруутгадаг бөгөөд манай банкнуудын хүүгийн зөрүү олон улсын жишгээс хэт өндөр байгаа нь бодит үнэн билээ. Гэвч энэхүү өндөр хүүгийн углуургад зөвхөн банкнуудын ашиг хөөсөн үйлдэл бус, эдийн засгийн хамаг нөөцийг шавхаж буй "Голланд өвчин" болон төрийн хэт тэлэлт гэх илүү том суурь шалтгаан давхар нуугдаж байна. Мөнгө яагаад ийм өндөр үнэтэй тусаж байгааг хамтдаа задалж харъя.

(Шигтгээ) Мөнгөний "бөөний үнэ" гэж юу вэ?

Арилжааны банкнууд ч мөн бусад бизнесийн адил "түүхий эд"-ээр ажилладаг бөгөөд тэрхүү түүхий эд нь бэлэн мөнгө юм. Тэдэнд эх үүсвэр дутагдах үед "эцсийн зээлдэгч" (lender of last resort) буюу Төв банкнаас зээлдэг. Одоогийн мөрдөгдөж буй 12%-ийн бодлогын хүү бол эдийн засаг дахь мөнгөний "бөөний үнэ" юм.

ЗУРАГ 1: Мөнгөн урсгалын бүтцийн схем

Дээрх бүтцийн зургаас харвал, арилжааны банкнууд Төв банканд энэхүү суурь хүүг төлж мөнгө авдаг тул өөрсдийн зардлаа нөхөж, ашиг олохын тулд харилцагчдадаа (танд) үүнээс өндөр хүү санал болгохоос өөр аргагүй болдог. Товчхондоо, бодлогын хүү бол зээлийн хүүгийн "шал," харин таны төлөх эцсийн хүү бол "тааз" юм.

"Алтан дундаж"-ийн эрэлд

Хүү яагаад ийм өндөр байгааг ойлгохын тулд Төв банкны үндсэн зорилтыг харах хэрэгтэй. Инфляцыг нам, тогтвортой буюу 2% орчим барих. Энэ бол иргэдийн хадгаламжийг үнэгүйдүүлэхгүй байх, улмаар хөдөлмөрлөх, үйлдвэрлэх сэдлийг төрүүлдэг "алтан дундаж" цэг гэсэн үг.

Гэвч Засгийн газар дэд бүтэц, халамж зэргээр зах зээл руу их хэмжээний бэлэн мөнгө цутгах үед нийлүүлэлтээсээ давсан эрэлт үүсэж, бараа бүтээгдэхүүний үнэ огцом өсдөг. Иймд эдийн засгийг "хэт халах"-аас сэргийлэхийн тулд Төв банк зээлийн өртгийг нэмэгдүүлж, иргэдийг мөнгөө үрэхийн оронд хадгалахыг урамшуулах арга хэмжээ авдаг. Япон зэрэг дефляцтай орнууд хэрэглээгээ дэмжихийн тулд сөрөг хүүгийн бодлого баримталж байсан бол инфляц 7.5%-тай байгаа Монголд Төв банк "тоормос"-оо тултал гишгэхээс өөр аргагүй нөхцөлд байна.

“​Мега” төслүүд ба Төсвийн "хааз"

Өнөөгийн макро түвшний гол сорилт бол Засгийн газрын төсвийн данхайлт. Улсын төсөв түүхэн дээд хэмжээндээ хүрч, 2028-2030 оны хооронд ашиглалтад орохоор төлөвлөгдөж буй уул уурхай, эрчим хүчний 14 "Мега” төслийг санхүүжүүлэхээр зэхэж байна. Эдгээр төслүүд нь зах зээл дэх сул хөрөнгө, ажиллах хүч, импортын барааг сорон авдаг асар том "тоос сорогчид".

Энэ их мөнгөн урсгал эдийн засагт гэнэтийн түлхэц болж, үнийг улам хөөрөгдөнө. Эрдэнэс Монголыг удирдаж байхдаа эдгээр төслүүдийн стратегийн ач холбогдлыг тодорхойлж байсан С.Наранцогт өнөөдөр Төв банкны суудлаас үүний макро эдийн засгийн сөрөг нөлөөг хэнээс ч илүү мэдэрч суугаа. Хэрвээ Засгийн газар төсвийн “хааз”-ыг гишгэсэн хэвээр байвал Төв банк ирэх хурлуудаараа бодлогын хүүг буулгах биш, харин ч өсгөх хүндхэн сонголттой нүүр тулах болно.

Доорх графикаас сүүлийн 10 жилийн мөнгөний бодлогын мөчлөгийг харж болно.

ЗУРАГ 2: Бодлогын хүүгийн график

"Crowding Out" буюу Шахан гаргах нөлөө

Дотоодын зах зээл дэх мөнгө, хөрөнгийн нөөц хязгаартай. Гэтэл тэрхүү хязгаарлагдмал нөөцийн дийлэнхийг төр “Мега” төслүүд болон төсвийн зардлаараа дамжуулан сороод авчихаар эдийн засагт "шахан гаргах нөлөө" (crowding out effect) гэх харгис хууль бодитоор үйлчилж эхэлдэг. Хязгаарлагдмал нөөцийг төр ийнхүү сорсноор хувийн хэвшлийнхэнд очих зээлийн олдоц эрс багасаж, бизнесийн салбар дахь санхүүжилтийн өртөг улам бүр дааж давшгүй хэмжээнд хүрч байна. Хэрвээ бодлогын хүү одоогийн түвшнээсээ давбал арилжааны зээлийн хүү 20%-24% руу цойлох болно.

Төрийн энэхүү хэт тэлэлт нь уул уурхайн бус салбаруудыг хамгийн түрүүнд эдийн засгийн "үхлийн бүс"-д түлхэж байна. Ердөө 10%-15%-ийн өгөөжтэй ажилладаг талхны цех, оёдлын үйлдвэр эсвэл технологийн стартапууд 20% гаруйн хүүтэй зээл авч бизнесээ хөгжүүлэх ямар ч эдийн засгийн математик боломжгүй юм. Төрийн их зардал хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг ийнхүү "булааж", эдийн засгийн орон зайг нь бүрэн эзэлж байгаа нь жижиг дунд бизнесүүдэд бүсээ чангалах, эсвэл дампуурах гэсэн хоёрхон сонголтыг үлдээж байна.

Дүгнэлт: Бид "Голланд өвчин" туссан уу?

Экспортын орлого өсөж, эдийн засаг томорч байгаа мэт харагдах боловч иргэдийн бодит амьдрал сайжрахгүй, дотоодын жижиг бизнесүүд дараалан дампуурч байгаа энэхүү гажуудлыг эдийн засгийн шинжлэх ухаанд "Голланд өвчин" гэж нэрлэдэг.

Энэ өвчний гол шинж тэмдэг нь уул уурхай болон төрийн зардал хэт данхайж, бусад бүх салбар (үйлдвэрлэл, үйлчилгээ) өндөр зардал, өндөр хүүд дарагдан устах явдал юм. Өнөөдөр Монголд яг энэ дүр зураг ажиглагдаж байна:

• Нэг талд: Төсвийн асар их мөнгөөр хэрэгжих уул уурхай, эрчим хүчний "Мега" төслүүд.
• Нөгөө талд: Санхүүгийн өлсгөлөнд нэрвэгдэж, оршин тогтнохын төлөө тэмцэж буй жижиг, дунд бизнесүүд.

Улс төр, эдийн засгийн нөхцөл байдлыг цогцоор нь дүгнэж харвал, хэрэв Засгийн газар төсвийн зардлаа танаж, хувийн хэвшилдээ институтийн болоод санхүүгийн орон зай гаргаж өгөхгүй л бол Төв банк мөнгөний хатуу бодлогоо сулруулах ямар ч гарцгүй. Эцсийн дүндээ, эдийн засаг дахь мөнгөний үнэ цэнийг Төв банкны бие даасан шийдвэр бус, харин Засгийн газрын төсвийн сахилга бат л шийдэх гээд байна.