Жил бүрийн энэ үед Монгол Улсад арабын иргэд ирж, тогтоосон квотын хүрээнд идлэг шонхор барих үйл ажиллагаа явуулдаг. Энэ нь дур мэдэн, хэн нэгний хүссэнээр, ямар ч хяналтгүйгээр явагддаг ажил биш. Эрх бүхий байгууллагын зөвшөөрөл, батлагдсан гэрээ, тогтоосон тоо хэмжээ, хугацаа, нутаг дэвсгэрийн хүрээнд хэрэгждэг үйл ажиллагаа юм.

Тухайлбал, 2026 онд соёлын зориулалтаар гадаад улсад гаргах идлэг шонхорын тоо хэмжээг Засгийн газрын 263 дугаар тогтоолоор 350 хүртэл толгой байхаар тогтоожээ. Мөн нэг шонхорт ногдох байгалийн нөөц ашигласны төлбөр, улсын тэмдэгтийн хураамжийн хэмжээг уг тогтоолд тодорхой заасан байна.

Гэвч жил бүр энэ үеэр шонхорын отог болон тэнд ажиллаж буй гадаадын иргэдтэй холбоотой асуудал цахим орчинд хүчтэй яригддаг болжээ. Энэ жил ч мөн адил олон нийтийн сүлжээнд янз бүрийн мэдээлэл тархаж, улмаар цахимд олон дагагчтай иргэдийн хооронд маргаан өрнөв. Тухайлбал, Эрдэнэ.Н гэх фэйсбүүк хаягаас “13 настай хоёр эмэгтэй хүүхэд арабуудын отогт байж магадгүй” гэх мэдээлэл цацагдсан байна. Хүүхдийн эрх, хамгаалалтай холбоотой ийм мэдээлэл мэдээж олон нийтийн анхаарлыг татах нь зүйн хэрэг.

Үүний дагуу Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллын газраас Төв аймгийн Цагдаагийн газартай холбогдон тодруулжээ.Харин цагдаагийн байгууллагаас шалгахад дээрх мэдээлэлтэй холбоотой нөхцөл байдал илрээгүй болохыг мэдээлсэн байна.

Хүүхдийн эрхийг хамгаалах нь хэн бүхний үүрэг. Гэхдээ хүүхдийн эрхийг хамгаалах нэрийн дор баталгаагүй мэдээллийг олон нийтэд түгээх нь өөрөө асуудал дагуулж болзошгүй. Ялангуяа хүүхэд, гадаадын иргэн, хүний эрх, байгаль орчинтой холбоотой эмзэг асуудлыг баримт нотолгоогүйгээр олон нийтэд хүргэх нь хандалт авч болох ч бодит асуудлыг шийдэхгүй.

Хуулийн хүрээнд байгаа бол яагаад илүү тодорхой мэдээлдэггүй вэ?

Эндээс өөр нэг чухал асуудал урган гарч байна. Хэрэв энэ үйл ажиллагаа хууль, зөвшөөрөл, квот, гэрээний хүрээнд явагддаг юм бол олон нийтэд үүнийг ойлгомжтой тайлбарлах шаардлага бий.

Өөрөөр хэлбэл, хэдэн шонхор барих зөвшөөрөлтэй вэ, хэн зөвшөөрөл авч байгаа вэ, ямар шалгуураар сонгогдож байгаа вэ, гэрээг ямар байгууллага байгуулдаг вэ, гэрээнд Монгол Улсын талын хүлээх үүрэг юу вэ, нөгөө тал ямар үүрэг хүлээдэг вэ, төлбөр хураамж нь хаашаа төвлөрдөг вэ, барьсан шонхор бүрийг хэрхэн бүртгэж, хянаж байна вэ зэрэг мэдээлэл олон нийтэд ойлгомжтой байх ёстой.

Квот тогтоосон гэдгийг мэдээлэхээс илүүтэйгээр квот хэрхэн тогтоогддог вэ гэдгийг тайлбарлах нь чухал. Учир нь шонхор бол зөвхөн эдийн засгийн эргэлтэд оруулж болох нэгэн нөөц биш. Байгаль, экосистемийн нэг хэсэг учраас тоо хэмжээ нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тогтоогдох учиртай.Өмнөх бодлогын баримт бичгүүдэд ч идлэг шонхорын тархац, нөөц, нөхөн үржихүйн судалгааг тогтмолжуулж, гадаадад гаргаж болох тоо хэмжээг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тогтоох, мэдээллийн сан бүрдүүлэх шаардлагыг тусгаж ирсэн байдаг. Тиймээс цаашид квот тогтоохдоо зөвхөн тухайн жилийн тоо хэмжээг зарлах бус, ямар судалгаа, ямар мэдээлэл, ямар шинжлэх ухааны үндэслэлээр тухайн тоонд хүрсэн талаар олон нийтэд мэдээлдэг тогтолцоотой болох шаардлагатай.

Гэрээний агуулга олон нийтэд хаалттай байх ёстой юу?

Энд бас гэрээний асуудал хөндөгдөнө.Гадаадын иргэд Монгол Улсад хууль ёсны дагуу үйл ажиллагаа явуулж байгаа бол төр тэдний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах үүрэгтэй. Үүний нэгэн адил Монголын байгаль орчин, төрийн ашиг сонирхол, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг хамгаалах үүрэг ч төрд бий.Энэ хоёр зарчим хоорондоо зөрчилдөхгүй. Харин ч эсрэгээрээ, гэрээ хэлцэл нь тодорхой, дүрэм журам нь ойлгомжтой, зөвшөөрөл олголт нь ил тод, хяналт нь бодитой байх тусам Монгол Улсад хууль ёсоор үйл ажиллагаа явуулж буй гадаадын иргэн, аж ахуйн нэгжүүд ч эргэлзээ, хардлагаас хамгаалагдана.

Төрийн байгууллага гэрээний бүх нарийн мэдээллийг нийтэд дэлгэх боломжгүй нөхцөл байж болох ч нийтийн эрх ашигтай холбоотой үндсэн нөхцөл, зөвшөөрөл, квот, төлбөр, хяналтын механизм, хариуцлагын тогтолцоог тодорхой мэдээлэх боломжтой байх ёстой.

Ингэж чадвал нэг талаас байгаль хамгаалагчид, нөгөө талаас хууль ёсны үйл ажиллагаа явуулж буй гадаадын иргэдийн хоорондын үл ойлголцлыг багасгаж, гурав дахь тал болох олон нийтийн эргэлзээг ч бууруулна. Нөгөө талаас, энэ сарын 8-ны өдөр иргэдээс ирүүлсэн санал, хүсэлт, мэдээллийн дагуу Төв аймгийн Сэргэлэн суманд байрлах араб иргэдийн отогт төлөвлөгөөт бус хяналт шалгалт зохион байгуулж, холбогдох байгууллагууд хамтран ажилласан байна. Шалгалтын явцад илэрсэн зөрчил, дутагдлыг хуульд заасан журмын дагуу шийдвэрлэх арга хэмжээ авч байгаа аж.

Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, аймаг, сумын байгаль орчны байгууллага, байгаль орчны улсын байцаагч, байгаль хамгаалагч, Экологийн цагдаагийн алба, иргэний нийгмийн байгууллага, хэвлэл мэдээллийн байгууллага болон иргэдийн төлөөлөл хамтран хяналт тавьж байгаа нь энэ үйл ажиллагааг ямар нэгэн хяналтгүй орхигдуулаагүйг харуулж байна. Гэхдээ “хяналт тавьж байна” гэдэг ганц өгүүлбэр олон нийтийн эргэлзээг бүрэн тайлахгүй. Ямар байгууллага ямар чиглэлээр хяналт тавьдаг, хэдэн удаа шалгасан, ямар зөрчил илэрсэн, ямар арга хэмжээ авсан, хэдэн шонхор барьсан, хэдийг нь гадаадад гаргасан зэрэг мэдээллийг боломжит хэмжээнд нэгтгэн, тогтмол мэдээлдэг болбол илүү үр дүнтэй. Ингэснээр хяналт шалгалт нь зөвхөн отог дээр очиж шалгадаг ажил бус, олон нийтэд тайлагнадаг тогтолцоо болно.

Цахим орчинд ч хариуцлага хэрэгтэй

Цахим орчинд үүсээд буй өөр нэг асуудал үүнээс дутахгүй анхаарал татаж байна. Олон дагагчтай иргэд “арабуудыг шантаажилж мөнгө авсан”, “мөнгө аваагүй” гэх мэтээр харилцан маргалдаж, нэгнээ буруутгах болсон байна.Шонхор бол Монголын байгаль, экосистемийн нэг хэсэг. Түүнийг барих, гадаад улсад гаргахтай холбоотой асуудал нь хэдхэн хүний цахим маргаан төдий зүйл биш. Байгаль орчны хууль тогтоомж, төрийн хяналт, Монгол Улсын нэр хүнд, олон улсын харилцаатай холбоотой асуудал.Цахим орчинд олон дагагчтай байна гэдэг нь мэдээлэл түгээх боломжтой болохоос мэдээллийн үнэн зөвийг хариуцах үүргээс чөлөөлөгдөх гэсэн үг биш. Ялангуяа хүүхдийн эрх, байгаль орчин, гадаадын иргэдтэй холбоотой эмзэг асуудлыг олон нийтэд хүргэхдээ хандалт, сенсаациас илүү баримт, нотолгоо, хариуцлагыг нэн тэргүүнд тавих учиртай.

Хөрөнгө оруулагчдаа хамгаалдаг улс байх нь чухал

Үүнтэй зэрэгцээд бас нэг зарчмыг мартаж болохгүй. Монгол Улсад хууль ёсоор үйл ажиллагаа явуулж буй гадаадын иргэн, хөрөнгө оруулагчдын эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах нь төрийн үүрэг. Хөрөнгө оруулагчдыг татах нэг хэрэг. Харин татсан хөрөнгө оруулагчдаа хууль ёсны, тогтвортой, ойлгомжтой орчинд ажиллуулах нь түүнээс дутахгүй чухал. Өнөөдөр бид гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг татъя гэж ярьдаг. Гэвч хөрөнгө оруулагчид хамгийн түрүүнд хууль хэр тодорхой вэ, төрийн шийдвэр хэр тогтвортой вэ, гэрээ хэлцэл хэр найдвартай вэ, хууль ёсны үйл ажиллагаа явуулж байхад нь төр хамгаалж чадах уу гэдгийг хардаг. Тиймээс хөрөнгө оруулагчдаа хамгаална гэдэг хууль зөрчсөн үйлдлийг хамгаална гэсэн үг биш.

Харин хууль зөрчсөн бол хэн ч хариуцлага хүлээдэг, хууль зөрчөөгүй бол хэн ч үндэслэлгүйгээр буруутгагддаггүй тийм орчин бүрдүүлэхийг хэлнэ.Шонхорын асуудал дээр ч яг энэ зарчим үйлчлэх ёстой. Хууль зөрчсөн бол шалгаж, хариуцлага хүлээлгэх ёстой.

Хууль ёсоор үйл ажиллагаа явуулж байгаа бол түүнийгээ нотлох боломжийг төр бүрдүүлэх ёстой. Харин олон нийтэд хүргэж буй мэдээлэл нь баримттай, шалгагдсан байх ёстой.Эцэст нь хэлэхэд, шонхорын отогт хяналт тавих нь зөв. Гадаадын иргэдийн үйл ажиллагаанд хууль, журмын хэрэгжилтийг шалгах нь ч зөв. Харин үүнтэй зэрэгцээд зөвшөөрөл, квот, гэрээ, төлбөр хураамж, хяналт шалгалтын тогтолцоог илүү тодорхой, нээлттэй болгох нь чухал байна. Ил тод байдал бол хардлагыг арилгах хамгийн энгийн арга. Тодорхой хууль бол маргааныг багасгах хамгийн зөв механизм. Харин хариуцлагатай мэдээлэл бол олон нийтийн итгэлийг хамгаалах хамгийн чухал хэрэгсэл. Монголын байгаль, тэр дундаа идлэг шонхор бол хэн нэгний өмч биш, нийт монголчуудын байгалийн өв. Тиймээс түүнийг хамгаалах бодлого нь шинжлэх ухаанд тулгуурласан, ашиглалт нь хуульд нийцсэн, гэрээ нь тодорхой, хяналт нь бодит, мэдээлэл нь ил тод байх учиртай.

Т.САЙХАН

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин