Хэрлэнгийн хөдөө аралд газрын тосны хайгуул, олдворлолт хийхийг нутгийн иргэд нь арав гаруй жилийн турш эсэргүүцсээр байгаа билээ. Монголын түүх, соёлын үнэлж баршгүй их өв сан бүхий энэ газрыг мэдэхгүй хүн байхгүй байх. Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутагт байдаг Хэрлэнгийн Хөдөө аралд Монголын нууц товчоо бичигдсэн түүхтэй. Мөн Чингис хааны Их аварга орд, Харилтын ордын туурь одоо болтол хадгалагдсаар байгаа бөгөөд Их Монголын нийслэл, төрт улсын төв, төрийн гал голомт, их, бага хаадын сэнтийдээ анх заларсан, тэдний онго, тахилын газар зэргээрээ хосгүй дурсгалт нутаг юм. Хамгийн сүүлд 2008 онд археологийн судалгаа хийж үзэхэд тэнд түүхийн 165 дурсгалт газар бүртгэгджээ. Энэ нутгийн зарим хэсэг нь одоо ч бүрэн судлагдаагүй байна. Чингис хаанаас хойш Өгөөдэй, Мөнх, Аригбөх зэрэг хаадууд Их Аварга ордод сууж байлаа. Үндсэндээ 1189-1266 он хүртэл Их Монгол улсын төрийн үйл хэрэг энд төвлөрч байв. Хэрлэнгийн Хөдөө аралд Чингисийн дөрвөн хүү, бусад хан хөвгүүд төржээ. Тэнд Чингис хаанаас гадна Өгөөдэй, Мөнх, Есөнтөмөр, Адай, Даян хаан Батмөнх, Боди-Алаг нар хаан ширээнд суусан байна. Энэ мэтээр үүх түүхээс цувуулаад байвал барагдахгүй их юм бий.
Иймд Дэлгэрхаан сумын иргэд Хэрлэнгийн Хөдөө арлыг уурхайн хонгил болгож хөсөр хаялгүй бүрэн бүтнээр нь авч үлдэхийг хүсээд байгаа юм. Тийм ч учраас 12 жилийн өмнө буюу 2007 онд УИХ-ын гишүүн Л.Болд Ашигт малтмал газрын тосны хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллаж байхдаа анх тус сумын нутаг, Хэрлэнгийн Хөдөө аралд газрын тосны хайгуулыг зогсоосон байв. Энэ хооронд хэнтийчүүд Хэрлэнгийн Хөдөө арлыг тусгай хамгаалалтанд авахаар хөөцөлдсөн боловч дөнгөж 71.68 километр квадрат газрыг нь орон нутгийн хамгаалалтанд үлдээжээ. Тэгээд Засгийн газраас Канадын Шэйман компанитай байгуулсан Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээнийхээ дагуу тус компанийн Нялга-XVI гэх Төв, Хэнтий, Говь-Сүмбэр, Дундговь аймгийн газар нутгийг хамарсан өргөн уудам талбайд газрын тосны хайгуул хийлгэхийн тулд Хэрлэнгийн Хөдөө арал руу дахиад дайрч эхэлжээ.
Энэхүү Нялга-XVI гэдэг талбайд хамаарч буй Хэрлэнгийн Хөдөө арлын талбай нь Шэйман компанийн нийт хайгуулын талбайн маш өчүүхэн хэсэг юм. Гэхдээ нутгийн иргэдийн шаардлагаар Дэлгэрхаан сумын байгалийн нөөц газрын хил заагийг тогтоож өгсөн гэх боловч дээрх хамгаалалтанд үлдэээсэн 71.68 километр квадрат талбайгаас гадна Шэйман компанийн улайраад зүтгээд байгаа 2710 километр квадрат талбайд Хэрлэнгийн Хөдөө арал буюу Их эзэн Чингис хааны байгуулсан төрт улсын түүх соёлын асар их өв сан хадгалдсан хэвээрээ байж л байна. Иймд Л.Болдын үеэс буюу 2007 оноос эхлэн Дэлгэрхаан сумын нутагт олгосон лицензүүдийг цуцлуулах хүсэлтийг нутгийн иргэд болон Засаг дарга нар нь уйгагүй тавьсаар өдий хүрчээ. Тус сумын нутагт байгаа Шэйман компанийн “Дэлгэр-3”, “Улаан”, Дөрвөлжин”, “Дэлгэрхаан” гэсэн лицензтэй талбайнууд нь Цэнхэрийн голд тулж очоод зогсохгүй Монголын нууц товчоонд тэмдэглэгдэн үлдсэн Жалма уул буюу Хүрээгийн уулыг бараг бүхэлд нь хамчихсан тул нутаг усныхан нь тэмцэхээс өөр яах билээ. Жишээлбэл, хамгийн сүүлд гэхэд 2015 оны 11 дүгээр сарын 19-нд Дэлгэрхаан сумын Засаг дарга О.Амарсайхан “...Дэлгэрхаан нэртэй талбайд хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгох боломжгүй...” гэсэн бол урьд нь 2013 оны 12 дугаар сарын 14-нд “...Дөрвөлжин нэртэй талбайд хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгох боломжгүй...” гэж өчсөн байх жишээтэй. Мөн сумын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал нь “...сумын нутагт хайгуулын болон ашиглаалтын ямар ч лиценз олгохгүй...” гэсэн байлаа.
Гэвч Шейман компанийнхан бүр тэгэхээс тэгэх гэсэн шиг АМГТГ-ын удирдлагад гомдол тавьж, үүнийх нь хариуд Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийн гарын хүн гэгддэг Х.Хэрлэн дарга нь Хэнтий аймгийн Засаг дарга Н.Ганбямбад өнгөрсөн оны долоодугаар сарын 17-нд албан бичиг илгээж, тус компанийн “Дэлгэр-3”, “Улаан”, Дөрвөлжин”, “Дэлгэрхаан” нэртэй талбай, 2016 онд дахин сэргээж олгосон нийт 300 мянган га-д хайгуул хийхийг зөвшөөрөхийг хүссэн байлаа. Харин үүнийг нь Дэлгэрхаан сумын иргэд бүгдээрээ хүлээж аваагүй юм билээ. Тэд урьдын адил эдгээр талбайд олгосон лицензүүдийг цөмийг нь цуцлахыг шаардаж байгаа ажээ. Харамсалтай нь манай төр засгийн эрх мэдэлтнүүд Монгол төрийн голомт нутаг, түүх соёлын үнэлж баршгүй их өв, Хэрлэнгийн Хөдөө арлыг юман чинээ тоохгүй, канадуудаар юуч үгүй ухуулж, орвонгоор нь эргүүлж хаях гээд улайрч байна.
О.Баяр
Шуурхай.мн
