9-р сарын 11-ний хэлэлцээний дараа «Rio Tinto» Монголын Засгийн газарт «Оюу Толгой» уурхайн ногдол ашгийг 2027 оноос төлж эхэлнэ гэж амласан. Засгийн газар 2027 оны төсвийн төсөлд 3 их наяд төгрөгийн ногдол ашгийн орлогыг аль хэдийн суулгасан. Гэвч дараа нь «Rio Tinto»-гийн тэргүүн Саймон Тротт төлбөрийн механизмыг хараахан тохиролцоогүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Энэ нь амлалтаа энэ удаа биелүүлнэ гэх баталгаа дахин байхгүй гэсэн үг. Хөрөнгө оруулагч хэзээ дүрмийн дагуу ажиллаж эхлэх вэ, төлбөр хийгдэхгүй бол хохирлыг хэн нөхөн төлөх вэ?

2026 оны 9-р сарын 11-нд Австрали-Британийн уул уурхайн «Rio Tinto» компанийн гүйцэтгэх захирал Саймон Тротт Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учралтай хэлэлцээ хийсэн. Үүний үр дүнд «Оюу Толгой» уурхайн төслийн гэрээнүүдэд өөрчлөлт оруулсан: зээлийн хүүг ердөө 2.5 пунктээр бууруулж, «Rio Tinto» уурхайг үргэлжлүүлэн удирдах болж, удирдлагын зардлыг давхардсан төлбөрүүдийн нэг хэсгийг хасах замаар бууруулсан төдий. Монголд ногдол ашиг төлөхийг дахин хойшлуулж, энэ удаа 2027 он хүртэл сунгасан.

Талууд үүнийг 2009 онд Хөрөнгө оруулалтын гэрээ, 2011 онд Хувьцаа эзэмшигчдийн гэрээ байгуулснаас хойших 17 жилийн хугацаан дахь хамгийн том өөрчлөлтүүдийн нэг хэмээн бахархалтайгаар нэрлэж байна. Монголын Засгийн газрын үнэлгээгээр шинэ тохиролцоо төслийн нийт зардлыг ойролцоогоор 30 их наяд төгрөгөөр (8.4 тэрбум ам.доллар) бууруулж, уурхайн ашиглалтын бүх хугацаанд Монголын хүртэх ашиг 13 орчим их наяд төгрөгөөр (3.6 тэрбум ам.доллар) нэмэгдэж болзошгүй. Гэвч өнөөдрийн байдлаар эдгээр нь төсөвт орсон орлого биш, зөвхөн тоо юм. Тэдгээрийг бие даан шалгах боломж одоогоор алга, мэдэгдлээс өөр зүйл бидэнд танилцуулаагүй. Үүнээс гадна Монгол болон «Rio Tinto»-гийн эцсийн орлогыг харьцуулж үзмээр байна: зэс борлуулсны орлого тэнцүү хуваарилагдаж байна уу?

Бас нэг нарийн зүйлд анхаарлаа хандуулъя. Ногдол ашиг төлөх хугацааг дахин хойшлуулж, энэ удаа 2027 он болгосон. Түүнчлэн «Rio Tinto»-гийн тэргүүн талууд төлбөрийн механизмыг эцэслэн тохиролцох шаардлагатай хэвээр байгааг мэдэгдсэн. Хэрэв гэрээ Монголын ашиг сонирхолд чиглэсэн бол яагаад ойрын ирээдүйд үр дүнгээ өгөх тодорхой заалтуудыг агуулаагүй байна вэ?

6-р сарын 30-нд л гэхэд талууд ногдол ашгийн төлбөрийг түргэтгэхээр ажиллахаар тохиролцож, тухайн үед Засгийн газар Монгол Улс 2026 онд багтаан авч магадгүй гэж үзэж байсан. 9-р сарын уулзалтын дараа хугацаа 2027 он руу шилжсэн. Харин тодорхой дүн, хуваарилалтын нарийвчилсан нөхцөл одоог хүртэл эцэслэгдээгүй байна. Ялангуяа анхаарал татах зүйл нь энэ үеэр буюу 9-р сарын 24-нд «Rio Tinto» хувьцаа эзэмшигчдэдээ 3.4 тэрбум ам.доллар төлсөн бөгөөд энэ нь Монголд ногдол ашиг төлөх хугацааг хойшлуулснаас хойш хоёр долоо хоног ч болоогүй байхад болсон юм. Эндээс нэг чухал дүгнэлт хийж болно: уурхай нутаг дэвсгэрт нь байрладаг улс хөрөнгө оруулагчийн хувьд тэргүүн ээлжийн ач холбогдолтой биш байна.

Түүнчлэн удирдлагын үйлчилгээний зардлыг үргэлжлүүлэн гаргуулсаар байх болно. Улсын төсөвт ногдох ачаалал хэвээр байгаа бөгөөд орлого хараахан бий болоогүй. Гэрээний ашиг тусыг тодорхойлохын тулд төлбөрийг яг хэр хэмжээгээр бууруулсныг ил тод болгох шаардлагатай. Эдгээр мэдээлэлгүйгээр «хэмнэлт» нь зүгээр л мэдэгдэл хэвээр үлдэнэ.

Эндээс «Rio Tinto»-д тавих нь зүйн хэрэг болох асуултууд урган гарч байна: ногдол ашгийн механизм хэрхэн бүрдэх вэ, түүний олон нийтэд нээлттэй тодорхойлолт хэзээ гарах вэ, төлбөрийн хэмжээ ямар байх вэ? Эдгээрээс алийг нь компани одоо баталж чадах вэ? Удирдлагын зардлыг бууруулсан нь төлбөрийн тэнцвэрийг Монголд ашигтайгаар өөрчлөхөд хангалттай юу? Эдгээр асуултад хариулт алга — зөвхөн ерөнхий томъёолол л байна.

Ирээдүйн ногдол ашгийг ашиглах асуудал бол тусдаа сэдэв. Засгийн газар 2027 оны төсвийн төсөлд 3 орчим их наяд төгрөгийн ногдол ашгийг аль хэдийн суулгасан. Эдгээр хөрөнгийн нэг хэсгийг аймгуудын дулааны станцууд болон Улаанбаатарын эрчим хүчний дэд бүтцэд зарцуулахаар төлөвлөж байна.

Гэвч хүн бүр дуугүй өнгөрөхийг илүүд үздэг нэг асуудал бий. Аймгуудын зуух, Улаанбаатарын цахилгаан станцууд санамж бичгээр ажилладаггүй, тэдэнд түлш хэрэгтэй. Харин түлш бидэнд хойд зүгээс ирдэг: Монгол Улс Оросын дизель түлшнээс 90 гаруй хувиар хамааралтай. Гэтэл гол нийлүүлэгчтэй харилцаа мэдэгдэхүйц хөрч байгаа бөгөөд энэ нь бодит шалтгаанаас бус, барууны түншүүддээ таалагдах гэсэн бидний эрмэлзлээс үүдэлтэй. Төв банк рублийн дансуудыг хаах шийдвэр гаргаж, арилжааны банкууд Оросын компаниудад харилцах данс нээхээс татгалзаж байна. Ийм алхмууд зуу гаруй жилийн турш бэхжиж ирсэн сайн хөршийн харилцааг бүрмөсөн сүйтгэж болзошгүй.

Энэ зун Монгол Улс түлшний хомсдолын анхны үр дагавартай аль хэдийн тулгарсан: шатахуун түгээх станцуудын дараалал, түлш худалдахад тогтоосон хязгаарлалт. Өвөл ойртож байна. Хэрэв бид хойд хөршөө үл тоомсорлосоор байвал 2027 онд төлөгдсөн ногдол ашиг ч гэсэн энэ өвөл л түлшний хомсдол, үнийн өсөлт, эдийн засгийн зогсонги байдлаас биднийг аварч чадахгүй. «Гуравдагч хөрш» хайх шаардлагаар тайлбарлан, цаг хугацаагаар шалгагдсан түншлэлийг сүйтгэх нь зүйтэй гэж үү?

«Rio Tinto»-той хийсэн хэлцлийг манайд олон жилийн турш «гуравдагч хөрш» бодлогын нүүр царай мэт танилцуулж ирсэн. Зарим хүмүүс барууны орнуудад түшиглэх нь бидний бүх асуудлыг шийднэ гэж одоо ч итгэсээр байна. Гэвч газрын зургийг харах хэрэгтэй. «Оюу Толгой»-н зэс урагшаа явж байхад улс даяарх ачааны машин, зуух, генераторын дизель түлш яг хойд зүгээс ирдэг. Барууны түншүүд өөрсдөө буюу АНУ өнөөдөр буулт хийхэд бэлэн байж, Оросын ашиг сонирхлыг харгалзан үзэж байна. Магадгүй энэхүү ашигтай туршлагыг хэрэгжүүлж, далайн цаадах орнуудаас бус хамгийн ойрын хөршөөсөө дэмжлэг хайж эхлэх цаг болсон байх.

Түүгээр ч зогсохгүй олон тэрбумын орлоготой «Rio Tinto» үйл ажиллагааныхаа экологийн төлбөрийг Монголын төсөвт одоо хүртэл төлөөгүй байна. 2026 оны 3-р сард Засгийн газар «Оюу Толгой»-гоос компанийн 15 жил төлөөгүй байгаа усны бохирдлын төлбөрийг гаргуулахыг шаардсан. Гэвч хэлэлцээний явцад энэ сэдвийг огт хөндөөгүй. Үүний оронд аж ахуйн нэгж манай газар нутгийг бохирдуулсаар, төр үүнийхээ төлбөрийг авч чадаагүй хэвээр байна. «Rio Tinto» Монголын байгальд хор хөнөөл учруулаад зогсохгүй, өөрийн ажилчдын эрүүл мэндийг ч эрсдэлд оруулж байна. Пилбара бүс нутгийн аж ахуйн нэгжүүддээ сальмонеллёзын дэгдэлт гаргасны дараа удирдлага нь халдвар авсан хүмүүст зохих эмнэлгийн тусламж, амьдрах нөхцөлөөр хангахаас татгалзсан.

Киргизийн жишээ ийм загвар хэрхэн ажилладгийг харуулж байна. Канадын оператор хэдэн арван жилийн турш Кумторын алтны ордыг ашиглаж ашиг олж байхад тус улс экологийн үр дагавар, өрийн дарамттай тулгарч байв. Гэвч гэрээг эргэн харах оролдлого удаан үргэлжилсэн шүүхийн маргаанд хүргэсэн бөгөөд үндэсний өмч болгосны дараа ч өмнөх гэрээний үр дагавар эдийн засагт нөлөөлсөөр байна. Гэвч киргизүүд дарлалаас ангижирч чадсан, бид ч мөн чадна.

Одоогоор олон нийтэд зөвхөн зарлагдсан зүйл л мэдэгдэж байна: хүүг бууруулсан, удирдлагын зардлыг танасан, ногдол ашиг төлөхөөр төлөвлөж байна. Мэдээж нөхцөл өмнөхөөсөө сайжирсан. Гэвч төлбөрийн амлалт ба төсөвт мөнгө бодитоор орж ирэх нь хоёр өөр үйл явдал. Хоёр дахь нь болохын тулд тодорхой тохиролцсон механизм шаардлагатай. Одоогоор Монголын талд дахин хүлээхийг санал болгож байна — энэ удаа 2027 он хүртэл. «Rio Tinto»-той харилцааны түүхийг харгалзан үзвэл энэхүү хүлээлт нь үйл явцыг сунжруулах замаар төлбөрөөс зайлсхийх ээлжит оролдлого мэт харагдаж байна. Тиймээс бид цаашдын хэлэлцээний явцыг анхааралтай ажиглах ёстой. Гэхдээ хэлэлцээний логик өөрөө ч бодитой хандлагыг шаарддаг. Алс холын түншүүдтэй тэнцвэрийг хоёр ойрын хөрштэйгээ харилцаагаа сүйтгэхгүйгээр бий болгох хэрэгтэй. Эс тэгвээс энэ өвөл Монгол Улс ногдол ашиггүй, түлшгүй үлдэх эрсдэлтэй.

Өдрийн сонин