Монгол Улсын нийт хүн амын 27.1 хувь нь тамхи татдаг бол НЭМҮТ-ийн хийсэн судалгаанд өсвөр үеийнхний 61.3 хувь нь тамхи татаж үзсэн хэмээн хариулжээ. Энэ нь таван хүүхэд тутмын гурав нь тамхи татаж үзсэн гэсэн үг юм. ДЭМБ-аас хийсэн судалгаагаар монголчууд жилд 3.2 тэрбум ширхэг тамхи татдаг бөгөөд жилд дунджаар 100 тэрбум төгрөгөөр тамхи худалдан авдаг байна. Үүний 65 хувийг импортынх эзэлж буй.
Монголчууд жилд 3.2 тэрбум ширхэг тамхи татдаг
Уг нь Тамхины хяналтын тухай хуульд тамхины татварыг тасралтгүй нэмэгдүүлж, насанд хүрээгүй иргэнийг тамхинд орохоос сэргийлэх, тамхины хэрэглээг бууруулна хэмээн заасан байдаг. Гэвч бодит байдал дээр хуулийн хэрэгжилт хангалттай үр дүнд хүрч чадахгүй байгааг дээрх тоо баримт харуулж байна. Түүнчлэн утаат тамхитай тэмцэхийн тулд олон арга хэмжээ авч, зарим нь үр дүнгээ өгсөн ч бүтэлгүйтсэн төслүүд ч бас байгаа юм.
Тодруулбал, тамхины цэг байгуулах төсөлд нийслэлээс хөрөнгө мөнгө төсөвлөж, автобусны буудал бүрт өндөр өртгөөр шилэн цэг байгуулсан ч үр дүнд хүрээгүй. Мөн Тамхины онцгой албан татварыг нэг хувь байсныг хоёр болгож нэмэгдүүлсэн ч иргэдийн худалдан авалт буураагүй төдийгүй тамхинаас шалтгаалсан өвчлөл нэмэгдсээр байна. Тиймээс тамхи үйлдвэрлэгчдийг хянах тогтолцоог бүрдүүлэх хэрэгтэй байгааг эмч нар сануулж байна.
- Нэг ширхэг тамхинаас 38.4 төгрөг, 100 ширхэг тамхинаас 3480 төгрөгийн татвар авч байна.
- Монголчууд жилд 3.2 тэрбум ширхэг тамхи татдаг бөгөөд жилд дунджаар 100 тэрбум төгрөгөөр тамхи худалдан авдаг.
- Импортын тамхины албан татварыг 30 хувь болгон нэмэгдүүлснээр төсвийн орлого 2019 онд 27 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэх боломжтой.
ОУВС-гийн хөтөлбөрийн хүрээнд 2018 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс Архи, тамхины онцгой албан татвар, Хүн амын орлогын албан татвар болон нийгмийн даатгалын шимтгэл нэмэгдэнэ. Тодруулбал, Тамхины онцгой албан татварыг 2017 онд 20 орчим хувь, 2018 онд 26 хувиар нэмэгдүүлэхээр заасан. Сангийн яамнаас өгч буй мэдээллээр импортын тамхины гаалийн албан татварыг 30 хувь болгон нэмэгдүүлснээр төсвийн орлого энэ онд 20, ирэх онд 26, 2019 онд 27 тэрбум төгрөгөөр тус сайжтус нэмэгдэнэ гэж тооцоолжээ. Улмаар жижиглэнгийн үнэ дунджаар 300 төгрөгөөр нэмэгдэх юм.
ХОЁР ХУВИЙН ТАТВАР БУСАД ОРОНТОЙ ХАРЬЦУУЛАХАД МАШ БАГА
Монгол Улс тамхинаас хоёр хувийн онцгой албан татвар авч байна. Тооцоолж үзвэл нэг ширхэг тамхинаас 38.4 төгрөг, 100 ширхэг тамхинаас 3480 төгрөг авч байна. Энэ нь бусад оронтой харьцуулахад маш бага үзүүлэлт юм. Жишээлбэл, Украйн улсад тамхины худалдах үнийг 50 хувь хүртэл нэмэгдүүлэхэд тамхи татагчдын тоо 500 хүртэл мянгаар буурч, 253 хүний амь нас аврагдаж, жилд төсөвтөө 281 сая ам.доллар төвлөрүүлж чадсан сайн жишиг байна.
Жилд дунджаар 100 тэрбум төгрөгөөр тамхи худалдан авч байна
Мөн ОХУ тамхины онцгой албан татвар нэмэх шийдвэр гаргаснаар 80 мянган хүнийг зүрх судас, уушигны хорт хавдраар өвчлөхөөс нь өмнө урьдчилан сэргийлж чадсан. ОХУ цаашид тамхи худалдах үнийг 70 хүртэл хувиар нэмэгдүүлснээр 2.7 сая хүнийг тамхинаас бүрмөсөн гаргаж, онцгой албан татварт жилд зургаан тэрбум ам.доллар төвлөрүүлэх боломжтой хэмээн үзэж байгаа аж. Тэгвэл Монгол Улсад сүүлийн 10 орчим жилийн хугацаанд янжуур тамхины үйлдвэрлэл дөрөв дахин нэмэгдэж, импорт 2.5 дахин өссөн үзүүлэлтээс харахад Тамхины хяналтын тухай хууль хэрхэн хэрэгжиж, ямар үр дүн үзүүлж байгааг тодхон харж байна.
Гаднын орнуудад Тамхины хяналтын тухай хууль, албан татварын хэмжээг нэмэгдүүлэх бодлого бодит ажил болж, өгөөжөө өгч байхад Монголд нөхцөл байдал эсрэгээрээ байгааг эрүүл мэндийн салбарынхан хэлж байна. Иргэдийн дунд тамхины хэрэглээ буурах биш өсөх, ялангуяа өсвөр үе, хүүхэд залуучууд хорт утааг хэрэглэх хандлага ажиглагдах болсныг эмч нар дуулгав.
Уг нь олон нийтийн газар, үйлчилгээний төвд тамхи татахыг хориглосноор тамхины хэрэглээ нэг үеэ бодвол буурсан. Энэ бол Тамхины хяналтын тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр бодит үр дүнд хүргэсэн сайн жишээ. Гэсэн ч хэрэглээнд илүү анхаарал хандуулах хэрэгтэй байгаа аж. Иймд ирэх оноос Тамхины онцгой албан татварын хэмжээ нэмэгдвэл иргэдийг эдийн засгийн болоод эрүүл мэндийн алдагдлаас сэргийлэх боломж бүрдэх юм.
Г.Оюунтөгс
