ОХУ-ын ЭСЯ-ны цэргийн атташе, хошууч генерал П.В.Петрунин дэлхийн 2-р дайны үеийн Монголын ард түмний Зөвлөлт Холбоот Улс, түүний улаан армид үзүүлсэн тусламжийн тухай байр сууриа илэрхийлжээ.
Тодруулбал тэрээр: "1941 оны 6 дугаар сарын 22-нд Бага Хурлын Тэргүүлэгчид, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Төв Хорооны хамтарсан хурал болов. Энэ хурлын үеэр БНМАУ-ын энэхүү дайнд хандах хандлагыг тодорхойлж "Фашист Германы ЗСБНХУ руу урвасан довтолгооны тухай" тогтоол гарсан.
1941 оны 6 дугаар сарын 23-нд Улаанбаатар хотод хөдөлмөрчдийн цуглаан болж, түүнд БНМАУ-ын Ерөнхий сайд Х.Чойбалсан, ЗСБНХУ-ыг дэмжихийг уриалсан үгхэлэв. Мөн БНМАУ-ын цэргийн албан хаагчдаас маршал Х. Чойбалсанд хандаж тэднийг Улаан армийн цэргүүдтэй хамт фашистуудыг ялахын тулд фронт руу илгээх хүсэлт гаргажээ.
ТУСЛАМЖ НЬ ХЭД ХЭДЭН ЧИГЛЭЛТЭЙ БАЙСАН
ҮҮНД:
Тус улсын Засгийн газар, МАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлсэн хандивын ажил Улаан армийн дайчдад бэлэг өгөхөөс эхэлжээ. 1941 оны 9 дүгээр сард Төв комисс байгуулагдаж, бэлэг цуглуулах ажлыг зохион байгуулах ажил эрхлэв. Энэ комисс Улаан армийн цэргүүдэд дулаан хувцас, хүнсний бүтээгдэхүүн
зэрэг бэлгийг галт тэргээр илгээх үүрэгтэй байв. Дайны үед Монгол Улс Бэлгийн зургаан цувааг бэлтгэн илгээж, бүгдэд нь тус улсын удирдлагын төлөөлөл тэргүүтэй монгол иргэд дагалдаж байв.
Монголын ард түмний хөрөнгөөр цэргийн техник хэрэгсэл авсан нь Монголын ард түмнээс ЗХУ-д үзүүлсэн тусламжийн онцгой хэлбэр байв. Энэхүү санаачилгыг Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргээс гаргаж, тус улсын төр засгийн удирдлага, Монгол Улсын нийт иргэд дэмжсэн юм.
1942 оны 1 дүгээр сарын 16-нд БНМАУ-ын Бага Хурлын XXV чуулган болж ЗХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссариат В.М. Молотовын "Германы эрх баригчид Зөвлөлтийн нутаг дэвсгэрт их хэмжээний дээрэм хийж, хүн амыг сүйтгэж, аймшигт харгислал үйлдсэн тухай" 1942 оны 1 дүгээр сарын 6-ны нот бичгийг сонсоод Монголын хөрөнгөөр "Хувьсгалт Монгол" танкийн цувааг байгуулж, Улаан армид хандивлах шийдвэр гаргажээ.
1942 оны хоёрдугаар сард Монголын Засгийн газар ЗХУ-ын Гадаад банкинд 2,5 сая төгрөг, 100 мянган ам.доллар, 300 кг алт шилжүүлжээ. Долдугаар сард дахиад 2 сая төгрөг цуглуулсан. Эдгээр хөрөнгөөр 1943 оны эхэн гэхэд танкийн цамхаг дээрээ “Хувьсгалт Монгол” гэсэн бичээс бүхий 53 шинэ танк (Т-34-32, Т-70-21) бүхий “Хувьсгалт Монгол” нэртэй танкийн цувааг байгуулжээ.
48 танк тусгай нэрээр нэрлэгджээ. "Маршал Чойбалсан", "Сүхбаатар", "Бумцэнд", "Хатанбаатар Магсаржав", "МАХН-ын Төв Хорооноос", "БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдээс", "БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлөөс", Аж үйлдвэрийн Комбинатын ажилтан ажилчдаас", "Монголын Үйлдвэрчний эвлэл болон Хувьсгалт залуучуудын эвлэлээс" нийт 18 аймгийн партизан, ардуудаас гэсэн бичигтэй танкууд байв. Мөн цуваанд "Монгол дахь Зөвлөлтийн иргэдээс", "Монгол дахь Зөвлөлтийн эмэгтэйчүүдээс" гэсэн бичигтэй танкууд байсан.
Москвагийн ойролцоо байлдааны замаа эхлүүлсэн бригад Берлинд хүрэв. Тус бригадын бие бүрэлдэхүүний баатарлаг гавьяаг үнэлж “Гварди” цолоор шагнагдаж, байлдааны тугийг нь Ленин, Кутузов, Суворов, Богдан Хмельницкий, Улаан тугийн одон, Улаан Од, Монгол Улсын Байлдааны гавьяаны Улаан тугийн одонгоор мялаасан юм. Дайны үед танкийн бригадын дайчид ЗХУ, Монгол, Польш улсын 7700 одон, медалиар шагнагджээ.
Монголын ард түмний хөрөнгөөр худалдаж авсан өөр нэг цэргийн техник бол 1943 оны 3 дугаар сард БНМАУ-ын Бага хурлын XXVI чуулганаар шийдвэр нь гарсан “Монголын Ард” нисэх эскадриль юм. Дөрвөн сарын хугацаанд хөрөнгийг цуглуулж, 12 нэгж Ла-5 байлдааны нисэх онгоцноос бүрдсэн нисэх эскадрилийг дэслэгч генерал А.С. Благовещенскийн командалсан 322 дугаар сөнөөгч онгоцны дивизийн 2 дугаар хороонд шилжүүлэн өгсөн байна.
Энэ нисэх эскадрил Волхов, Калинин, 3 дугаар Беларусийн, 1 дүгээр Балтийн болон Баруун фронтуудад агаарт тулалдаж, Беларусь, Литва, Зүүн Прусс, Польш, Герман, Чехийг чөлөөлөхөд оролцсон дайчин замналыг туулжээ.
Байлдаанд гавьяа байгуулсан тул тус эскадрилийг ЗХУ-ын Улаан тугийн одон, Суворовын одонгоор шагнаж, улмаар 1944 оны 7 дугаар сард Орша хотыг чөлөөлөхөд гаргасан хүчин чармайлтыг үнэлж Оршанскийн нэрэмжит болгожээ. Аугаа эх орны дайны үед танкийн бригад, нисэх эскадрилийн бие бүрэлдэхүүний хүнс, засвар үйлчилгээг Монголын Засгийн газар хариуцан гурван удаа (1943 оны 12 дугаар сар, 1944 оны 4 дүгээр сар) хоёр сая төгрөг шилжүүлжээ. Түүнчлэн эдгээр ангиудын дайчдад тусгай бэлэг гардуулав. Улаан армийн хэрэгцээнд зориулж сайн морьд хандивлах, худалдах нь Монголын ард түмний фронтод үзүүлэх тусламжийн нэг хэлбэр болжээ.
Ийнхүү Улсын батлан хамгаалах хорооны 1942 оны нэгдүгээр сарын 4-ний өдрийн 1105 тоот тогтоолоор ЗХУ-ын Гадаад худалдааны ардын комиссариат 1942 онд БНМАУ-аас 375 мянган морь худалдаж авах боломжтой болжээ.
1942 оны 3 дугаар сарын 31-нд МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөлийн хамтарсан тогтоол гарч ардуудаас адууг тогтсон үнээр худалдаж авахаар шийдвэрлэсэн байна. 1942 оны долдугаар сарын 15-наас морь худалдан авах 14 цэг байгуулан ажиллажээ. Үүний үр дүнд Зөвлөлтийн фронтод зориулж 104,067 морь бэлтгэгдсэн.
Малчин ардууд адуугаа нийлүүлэхээс гадна адуугаа худалдан авах цэгүүдэд авчирч, Улаан армид хандивлаж байв. Зөвхөн 1942 онд ард олон 6417 морь бэлэглэсэн байна. Улаан армид адуу нийлүүлэх ажил дараагийн жилүүдэд үргэлжилсээр байв. Хахир өвөл болж, мал хорогдсон ч адуу нийлүүлэх ажил сайн явж байлаа. Ийнхүү 1943 онд 183, 1944 онд 202 сум Улаан армид адуу нийлүүлэх төлөвлөгөөгөө биелүүлжээ.
Зөвлөлтийн ард түмэнд туслах зорилгоор өгсөн бие даасан илгээмж онцгой байр суурь эзэлдэг. Зөвхөн 1942 оны өвөл Улаанбаатар хотын 8500 хүн 293700 төгрөгийн бэлэг авчээ. Тусгай төлөөлөгч дэлгүүрүүдэд үүрэг гүйцэтгэж, ардуудын хүсэлтээр фронтын цэргүүдэд захидал бичиж байв. Хувийн бэлгүүдийг Бэлгийн цуваа бүрээр илгээж байжээ. Тухайлбал, гуравдугаар цуваанд гэхэд 22176 ширхэг хувийн бэлэг, дөрөвдүгээр цуваанд 16973 ширхэг, тавдугаар цуваанд 12460 ширхэг хувийн бэлгийг багтааж явуулсан байна.
Дайны жилүүдэд Монголын ард түмэн 37.941.659 төгрөгийн үнэ бүхий хэдэн зуун мянган бэлгийг илгээсэн байдаг. Энэхүү сайн үйлсэд Монгол нутагт аж төрөн суудаг Зөвлөлтийн иргэд идэвхтэй оролцож 1.455.900 төгрөгийн бэлгийг фронтод илгээжээ.
Нацистын түрэмгийлэгчдээс хохирол амссан бүс нутаг, ард түмэнд үзүүлэх тусламж. 1943 оны 9 дүгээр сарын 28-нд МАХН-ын Төв Хороо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн "Нацистын түрэмгийлэгчдээс хохирол амссан Зөвлөлтийн бүс нутаг, ард түмэнд үзүүлэх тусламжийн тухай" тогтоол гарсан бөгөөд энэ тогтоолд чөлөөлөгдсөн бүс нутгийн нэгдэл, тариаланчдад ажлын морь, үржлийн малаар туслахыг уриалсан байна. Бүрэн бус мэдээллээр 1944 оны 10 дугаар сарын 16-ны байдлаар ЗХУ-ын чөлөөлөгдсөн бүс нутгуудын нэгдэлд 41,334 толгой үхэр илгээсэн байна.
Мөн ёс суртахууны дэмжлэг маш чухал байсан. Ийм дэмжлэгийн хамгийн сайн хэлбэр нь Монголын төлөөлөгчдийн фронтод байлдаж байгаа арми руу хийсэн аялал байв.
Нэг удаагийн төлөөлөгчдийг Баруун фронтын командлагч Г.К. Жуков хүлээн авч байжээ. Нийтдээ БНМАУ-аас 80 орчим төлөөлөгч Волхов, Баруун болон Калинин, Баруун хойд, Төвийн фронтод айлчилсан.
Монголын ард түмний сэтгэл санааны дэмжлэг үзүүлж буйн тод илэрхийлэл бол фронтын дайчдад илгээсэн захидлууд байв. Дайны үед МАХН-ын Төв Хорооны дэргэд хүн амаас захидал, мэндчилгээ хүлээн авах, илгээх үүрэгтэй Тусгай хэлтэс ажиллаж байжээ. Эдгээр нь шүлэг, илгээлт, тушаал, баяр хүргэлт, гарын үсэг цуглуулах гэх мэт байв. Захидал дотроос БНМАУ-ын Бага Хурлын XXV чуулганы 95 төлөөлөгч гарын үсэг зурсан яруу найргийн илгээлт, Улаанбаатар хотын 800 хөдөлмөрчдийн гарын үсэгтэй захидлыг 1942 оны намар фронтод илгээжээ.
Бүх захидалд Германы фашистуудыг ялахыг уриалсан байна. Монголын хөдөлмөрчдийн илгээсэн захидлын хариуд Улаан армийн дайчид фронтын амьдрал, өдөр тутмын тулаан, дайчин нөхдийнхөө баатарлаг гавьяаны тухай өгүүлсэн олон тооны захидал ирүүлжээ. Захидлын багагүй хэсгийг тэртээ 1944 онд “Монголоос фронтод илгээсэн захидал”, “Фронтоос Монголд бичсэн захидал” нэртэйгээр хоёр боть болгон хэвлүүлжээ.
Монголын хөдөлмөрчдийн сэтгэл санааны дэмжлэгийн нэг хэлбэр нь Монгол улсад амьдарч буй Зөвлөлтийн иргэдийн ар гэрийнхэнд санаа тавих, тусламж үзүүлэх чиглэл байв.
БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчид 1942 оны 11 дүгээр сарын 3-ны өдөр "Монгол Улсаас Улаан армийн эгнээнд татагдсан, БНМАУ-д байнга оршин сууж буй Зөвлөлтийн цэргийн албан хаагчдын ар гэрт тэтгэмж олгох журам"-ыг баталсан. Энэ журмын дагуу дайнд тахир дутуу болсон хүмүүс 3 ангиллаар 60-250 төгрөгийн тэтгэвэр авдаг байсан. Мөн талийгаачийн бэлэвсэн эхнэр, үр хүүхэд, ар гэрийнхэнд нь 50200 төгрөг, ЗХУ-ын баатрын гэр бүл бол 25 хувиар нэмэгдүүлсэн тэтгэмж авдаг байв.
Нийт тусламжийг ЗХУ-ын Батлан хамгаалах яамны Гадаад харилцааны хэлтсийн 1947 оны 5 дугаар сарын 30-ны өдөр гаргасан "Аугаа эх орны дайны үед ЗХУ, БНМАУ-ын харилцан туслалцааны тухай лавлагаа"-д тусгасан дараахь тоо баримтыг толилуулж байна.
Үүнд:
А/ “Хувьсгалт Монгол” танкийн бригад, “Монгол ард”нисэх эскадрилийн материал хэрэгслийн зардал болох 6.023.500 төгрөгийг ЗХУ-д шилжүүлжээ.
Б/ Фронтод бэлэг болгож доорх хүнс болон бараа материалыг илгээсэн байна.
-Төрөл бүрийн мах -622 т
-Агнасан янгир -54200 ширхэг (13,5 т)
-Амьтны тос -168,5 т
-Гахайн мах -20 т
-Хиаман бүтээгдэхүүн -174 т -Нэхий дээл -67635 ширхэг -Нэхий хантааз -74440 ширхэг
-Эсгий гутал -89944 хос
-Цэрэг шинель -11200 ширхэг
-Ахуйн хэрэгцээний саван -129 т
-55.870.000 төгрөгийн үнэ бүхий бусад хүнс, эд материал
В/ Фронтод бэлэг болгож илгээсэн агт морьд. 20.000 (Монголын тооцоогоор 32.500) морь. 3.876.560 төгрөгийн өртөг бүхий.
Г/ Аугаа Эх орны дайны жилүүдэд Зөвлөлт Холбоот Улсад худалдсан морьд. 437.189 (Монголын тооцоогоор 485.000), нийт 88.000.000 төгрөгийн өртөг бүхий.
Ийнхүү Монголын ард түмний фронтод туслах хүсэл эрмэлзэл улс даяар өрнөсөн хөдөлгөөн болон хувирав. ЗСБНХУ-д олгосон нийт үнэ төлбөргүй тусламж 65,770,060 төгрөг (86,421,859 рубль) болжээ. 1945 оны 5 дугаар сарын 2-ны өдөр ЗХУ-ын маршал Г.К.Жуковоос БНМАУ-ын удирдлагад илгээсэн цахилгаан утсандаа Монгол Улсын тусламжийг өндөр үнэлж явдгаа илэрхийлсэн байна." гэсэн байна.
