- 1968 оны үйл явдал– Оросын архивын шинэ номоос

- МАХН, НАХЯ-ны хатуу хяналтанд байсан Монголд тийм эсэргүү нар байж тэсэх үү?

- НАХЯ-ны нүд чих болсон мэдээлэгчийн том арми хаана байв аа?

- Яахлаараа Зөвлөлтийн ЭСЯ мэдчихдэг, хойшоо мэдээлчихдэг байсныг 60 жилийн дараа монголчууд бид олж мэдэх болов оо?

Дан ах дүүгийн найрамдал, ах дүүгийн тусламж, социалист интеграц, пролетарийн социалист интернационализм БНМАУ-д өрнөөд байсныг сөрөх түүхэн ганц баримт Зөвлөлтийн архиваас олдов оо. Ил болгочихъё.

Тэртээх 1968 оны үйл явдлыг Улаанбаатарт суугаа Зөвлөлтийн Элчин сайдын яамнаас Москва руугаа яаралтай мэдээлж байжээ. Монголд болсон үйл явдал, оролцогчид нь Чехословак+Хятад, мэдээлэгч нь Зөвлөлт улс гээд 4 улсын нэр заагдана. Элчин сайдын яамны атташе Б.Е.Низовцев Буянт-Ухаа нисэх буудалд чехийн барилгачин Иржиктэй уулзсан тэмдэглэл 1968.10.02-нд НУУЦ гэсэн шошготой Москвад СССР-ийн ГХЯ (бодвол КГБ гарцаагүй!) руу явжээ. Тэрхүү уулзалт нь өмнөх 9 дүгээр сарын 20-нд тохиосон байх юм. Иржик бол Улаанбаатарт баригдаж байсан эмнэлгийн барилга дээр Чехословакийн коммунист залуучуудын эвлэлийн (Комсомол) илгээлтийн барилгачдын багийн гишүүн.

Тэр үеийн ханшаар чех, словак барилгачин нэг бүр 2000 орчим төгрөгийн цалинтай, эхний үедээ Монголд дасах гэж бэрхшээж байсан ч яваандаа дассан, ажил эхлээд эхний өдрүүдэд Монголын тал барилгын материал тасалдуулсан тул аргаа барсан чех, словак комсомолчид МХЗЭ-ийн Төв Хорооны гадна эсэргүүцийн жагсаал зохион байгуулснаа, дараа нь юу юу болсноо зөвлөлтийн дипломатчид нэгд нэгэнгүй ярьжээ. Ноцтой асуудал ч зөвлөлт нөхдийн анхаарал татсан байна.

Эсэргүүцийн жагсаалын ард БНХАУ-ын Элчин сайдын яам байсан болж таарчээ. Тэр үед “Соёлын их хувьсгал” Хятадыг нөмөрчихсөн, ах дүү социалист орнуудтайгаа дайсагначихсан байсан уур амьсгал нөлөөлжээ.

Зөвлөлтийн дипломатч Б.Е.Низовцевын бичсэнээр цааш явъя. МХЗЭ-ийн Төв Хорооны гадна чех, словакийн комсомолчид эсэргүүцийн жагсаал зохион байгуулж, хэвийн ажиллах нөхцөл бүрдүүлэхийг шаарджээ. Гурван цагийн турш жагсахад тэднийг МХЗЭ-ийн Төв Хорооноос хэн нь ч хүлээн аваагүй, харин ч цонхнуудаасаа тэдэн рүү хог цаас хаяж тохуурхжээ. Нөхцөл байдал ноцтой руугаа явахыг мэдэрсэн зарим монгол нөхөд Эвлэлийн Төв Хорооны нэг ажилтнаа тэдэн рүү явуулж ятгуулан тэр өдрийн жагсаалыг тараажээ. Маргааш нь Барилгын яамны нэг орлогч сайд биечлэн эмнэлгийн барилгын талбайд очиж барилгын материалын хангамжийг хэвийн болгожээ. Иржик зөвлөлтийн дипломатчтай уулзахдаа “Янз бүрийн шалтгаанаар тэдний зохион байгуулсан олон удаагийн жагсаал нь Монголтой харилцаа муутгасан, тэднийг Монгол орноор аялахад саад болсон” гэж ярьжээ. “Олон удаагийн жагсаал” гэсэн нь бүр ч ноцтой. Олон гэж олныг л хэлнэ, ганцыг хэлэхгүй.

Чех, словакийн барилгачин комсомолчдыг жагсаал хийж байхад тэднийг Хятадын Элчин сайдын яамныхан ба орон нутгийн хятад иргэд сонирхож, танилцаж ярилцахыг оролдож байжээ.

Үр дүнд нь жагссан чех, словакийн барилгачид багаараа БНХАУ-ын ЭСЯ-нд уригдаж Хятадын залуучуудын төлөөлөгчидтэй уулзахаар очжээ. Тэднийг элэгсэг дотно хүлээн авч ихээхэн анхаарал тавьж, ЭСЯ-ны нарийн бичгийн дарга нь “Хятадын залуучууд”-ын зочноор 7 хоногийн хугацаатай Хятадад аялах, түүх дурсгалтай танилцахыг урьжээ. Орой нь уулзалтын төгсгөлд чех, словак зочиддоо Мао Зэдуны эшлэл бүхий ном товхимол ба энгэрийн тэмдэг гардуулжээ. Багийн ихэнхи нь Хятадад явах саналыг хүлээн авсан боловч аялал тэр чигтээ замхарч, харин өөрсдөө Чехословак руугаа буцсан байна. Улаанбаатар дахь Чехословакийн ЭСЯ энэ тухай мэдэх үү гэхэд Иржик мэдэхгүй байх, бид тэдэнд хандаагүй гэж хэлжээ.

Яагаад тэднийг эх орон руу нь буцаах болсныг Зөвлөлтийн дипломатч нууц мэдээлэлдээ бичээгүй бололтой. Дүгнэж үзвээс барилгачдын энэ багийг БНМАУ-аас албадан гаргасан болов уу гэж таамаглах мөрүүд цаашаа хөвөрч байна.

Учир нь чех, словакийн комсомолчдыг Буянт-Ухаа буудалд хэргээр удааж гаалийн шалгалт 5 цаг үргэлжилсэн, нисэх онгоц 3 цаг хоцорч ниссэн, шалгалтыг монголын талаас онцгой нямбай хийсэн бөгөөд барилгачдаас Мао Зуны томхимол, энгэрийн тэмдэг, хуучны эд зүйлс, захидал, гэрэл зураг, бусад зүйлийг хураан авчээ гэсэн байх юм. Энэ номд буй хоёр нүүрээс уншсанаа би буулгаж байна шүү.

1968 оны Чехословакийн хэрэг явдалтай холбоо бүхий ноцтой баримт Иржикийн ярианд цухалзаж байна. Зөвлөлтийн арми Варшавын Гэрээний холбоотнуудтайгаа Чехословакт интервэнц хийж цөмрөн орсныг эсэргүүцэж чех, словакийн барилгачин комсомолчид “эзлэн түрэмгийлэл”-ийг маш ширүүнээр буруушааж, хурлаас төлөөлөгчдөө томилон Чехословакийн ЭСЯ руугаа илгээжээ.

Гэвч ЭСЯ тэдэнд тайлбар өгөөгүй. Харин олон монгол хүн, ялангуяа оюутан залуус тэднийг өрөвдөж байгаагаа илэрхийлж, зарим нь чехословакууд ба монголчууд адилхан зовлонтой, учир нь Монголд ч Зөвлөлтийн цэрэг бий гэж мэдэгдэж байжээ.

Гаальд хамаг юмаа хураалгасан чех, словакийн комсомолчид хүлээлгийн заалнаас гарахдөө “Эзлэн түрэмгийлэгчдэл үхэл!”, “Оросууд гэртээ харьцгаа!” гэх зэрэг Зөвлөлтийн эсрэг уриа лоозон хашгирав гээд атташе Б.Низовцев хэмээн гарын үсгээ зуржээ. Оросын архив. РГАНИ, фонд 5, On 60, Д.382, Л.86-88 Машиндсан эх.

Д.Баярхүү