Хятадын Гадаад хэргийн сайдын айлчлал Монгол Улс НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх хурлыг зохион байгуулах үйл явц болон "Гуравдагч хөрш"-ийн өргөн хүрээний бодлоготой хэрхэн уялдаж байна вэ?
БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Ван И-гийн 6 дугаар сарын 13-наас 15-ны өдрүүдэд Улаанбаатар хотноо хийсэн гурван өдрийн айлчлал нь Хятад, Монголын харилцааны тогтсон уламжлалт хэмнэлтэй бүрэн нийцэж байлаа. Өндөр дээд хэмжээний уулзалтууд, "Иж бүрэн стратегийн түншлэл"-ийг системтэйгээр нотлох үйл явц болон хил дамнасан дэд бүтэц, худалдааны нарийвчилсан хэлэлцүүлгүүдийн үр дүнд хоёр тал хамтарсан мэдэгдэл гаргав. Уг мэдэгдэлд бүс нутгийн хөгжил болон дайны дараах олон улсын дэг журмын зарчмуудыг сахин хамгаалах хамтын амлалтыг онцлон тэмдэглэжээ.
Энэхүү айлчлал нь дипломат үйл ажиллагааны давхацсан онцгой мөчид болов. Тодруулбал, Монгол Улсын улс төрийн шилжилтийн дараахан, мөн шинэ Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учрал Далянь хотноо болох Дэлхийн эдийн засгийн форумын "Шинэ аваргуудын жил тутмын уулзалт"-д оролцохоор төлөвлөж байсан үүний яг өмнөхөн таарсан юм. Илүү өргөн хүрээнд авч үзвэл, Улаанбаатар хот 2026 оны 8 дугаар сард НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцийн Талуудын 17 дугаар бага хурлыг (UNCCD COP17) зохион байгуулахаар бэлтгэж буй энэ эгзэгтэй үед Ван И айлчлан иржээ. Эдгээр давхацсан үйл явдлууд нь Монгол Улсын олон тулгуурт гадаад бодлогын шаардлага болон үндэсний эрх ашгаа урагшлуулахын зэрэгцээ томоохон гүрнүүдтэй харилцах харилцаагаа тэнцвэржүүлэхийн тулд нарийн тохируулга хийх хэрэгцээ бий болсныг харуулж байна.
Ван И Монголд: Залгамж чанар, Бэлгэдэл ба Стратегийн дохио
Айлчлалынхаа үеэр Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн Ван И Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал, Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг нартай хэлэлцээ хийв. Хамтарсан мэдэгдэлд хөгжлийн стратегийн уялдаа холбоо, харилцан ашигтай хамтын ажиллагааны өргөжилт, тусгаар тогтнол болон сонгосон хөгжлийн замыг харилцан хүндэтгэх байдлыг онцлон тэмдэглэжээ.
Хятад-Монголын хэлэлцүүлэг нь хил дамнасан холболтыг хөгжүүлэх, тэр дундаа хилийн боомтуудын шинэчлэл, Гашуунсухайт-Ганцмод чиглэлийн төмөр замын төсөлд голлон төвлөрөв. Эдгээр дэд бүтцийн тэргүүлэх чиглэлүүд нь уул уурхайн экспортын логистикийн хязгаарлалтыг бууруулах Монгол Улсын хүчин чармайлтын цөмд байсаар байна. Мөн хоёр тал өмнө нь тохиролцсон худалдааны зорилтот хэмжээнд хүрэх ахиц дэвшил, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний төрөлжилт, чухал ашигт малтмал болон сэргээгдэх эрчим хүчний чиглэлээрх хамтын ажиллагааг дүгнэн хэлэлцэв. Бээжингийн зүгээс малын гоц халдварт өвчинтэй тэмцэхэд тусламж үзүүлэх, Хятадын буцалтгүй тусламжаар баригдаж буй Улаанбаатар хотын Төв цэвэрлэх байгууламжийг ашиглалтад оруулах зэрэг бодит дэмжлэгийн арга хэмжээнүүдийг зарлав.
Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхэд бараалхах үеэрээ Ван И БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпингийн хувийн захидлыг гардуулан өгөв. У.Хүрэлсүх Ши Жиньпинд чин сэтгэлийн мэндчилгээ уламжлахыг хүсээд, БНХАУ-тай найрсаг харилцаатай байх нь Монгол Улсын гадаад бодлогын тэргүүлэх чиглэл хэвээр байгааг нотлов. Мөн тэрээр Монгол Улс "Нэг Хятад"-ын зарчмыг тууштай баримталж байгааг дахин илэрхийлэв.
Хятадын Гадаад хэргийн сайдын айлчлал У.Хүрэлсүх (6 сарын 14) болон Ши Жиньпин (6 сарын 15) нарын төрсөн өдөртэй давхцаж таарсан нь Улаанбаатарт бэлгэдлийн ач холбогдолтой байлаа. Хэдийгээр Хятад, Монголын удирдагчдын дунд бие биедээ төрсөн өдрийн мэндчилгээ дэвшүүлдэг тогтсон жишиг байхгүй ч, айлчлалын хугацаа болон хувийн захидал гардуулан өгсөн явдлыг Улаанбаатарын зүгээс "эерэг дипломат дохио" хэмээн хүлээн авчээ.
2026 онд Ши Жиньпин Монгол Улсад айлчлах талаар аль ч тал албан ёсны баталгаа, нарийвчилсан цагийн хуваарь гаргаагүй хэдий ч Ван И-гийн айлчлалын үеэр хийсэн тодорхой дурдалт нь ийм уулзалтыг идэвхтэй судалж байгааг илтгэж байна. Хэрэв төрийн айлчлал хэрэгжвэл дэд бүтэц, эрчим хүч, эсвэл уул уурхайн хамтын ажиллагааны талаарх чухал мэдэгдлүүдийг багтаах магадлалтай бөгөөд үүнийг Иж бүрэн стратегийн түншлэл бат бөх байгаагийн нотолгоо болгон танилцуулах болно.
Гэсэн хэдий ч COP17-ын өмнө "Гуравдагч хөрш"-үүдтэйгээ харилцаагаа бэхжүүлэх Монгол Улсын зэрэгцээ хүчин чармайлтыг харгалзан үзвэл уг айлчлалын цаг хугацаа болон мессежийг маш нарийн удирдах шаардлагатай болно.
Гуравдагч хөршийн дипломат ажиллагаа: Өргөн хүрээний оролцоо
Монгол Улсын стратегийн тогтвортой тэргүүлэх чиглэл болох "Гуравдагч хөрш"-ийн бодлого нь Хятад, Оросын дунд орших газарзүйн байршлаа тэнцвэржүүлэхийн тулд ардчилсан, өндөр хөгжилтэй орнуудтай түншлэл тогтооход чиглэдэг. Монгол Улсын Япон, Өмнөд Солонгос, Энэтхэг, АНУ-тай хийх хамтын ажиллагаа энэ онд үргэлжилж, мөн Турк, Казахстан зэрэг орнуудыг хамарсан бүс нутгийн дипломат үйл ажиллагаа давхар эрчимтэй явагдаж байна.
Япон: Япон, Монголын харилцаа сүүлийн жилүүдэд илүү бодитой шатанд гарч байна. 2025 оны 7 дугаар сард Эзэн хаан Нарүхито, Хатан хаан Масако нарын хийсэн түүхэн төрийн айлчлал нь чухал үе шат байв. Ерөнхий сайд Такаичи Санаэ одоогоор Монголд биечлэн айлчлаагүй байгаа ч 2026 оны 6 дугаар сард Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг Токиод айлчилснаар дээд түвшний эрч хүч хадгалагдан үлдсэн. Энэхүү айлчлалын үеэр талууд хоёр талын харилцааг "Энх тайван, хөгжил цэцэглэлтийн төлөөх Тусгай стратегийн түншлэл"-д хүрснийг дахин нотлов. Япон улс Чингис хаан олон улсын нисэх онгоцны буудлыг өргөтгөхөд дэмжлэг үзүүлэх, газрын ховор элемент, чухал ашигт малтмалын чиглэлээр хамтын ажиллагаагаа гүнзгийрүүлэх хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлэв. Энэ нь Японы эдийн засгийн аюулгүй байдлын тэргүүлэх чиглэлтэй нийцэж байгаа бөгөөд Монголд байгалийн баялгийн олборлолтоос гадна түншлэлээ төрөлжүүлэх боломжийг олгож байна.
БНСУ (Өмнөд Солонгос): Ерөнхийлөгч И Жэ Мён 2025 оны 6 сард албан тушаалдаа орсноос хойш хоёр орны харилцаа голчлон утасны дипломат харилцаа болон парламентын түвшний солилцоогоор урагшилжээ.
2025 оны 9 сард И Жэ Мён Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхтэй анхны албан ёсны утсаар яриа хийж, дэвшилтэт технологи, ашигт малтмалын нийлүүлэлтийн сүлжээ, Эдийн засгийн түншлэлийн тухай цогц хэлэлцээрт (CEPA) хүрэх ахиц дэвшлийн талаар ярилцав. Өмнөх Ерөнхийлөгч И Мён Бак (2011 он), Пак Гын Хэ (2016 он) нарын айлчлал нь харилцааны бат бөх суурийг тавьсан. Ерөнхийлөгч И Жэ Мён-гийн төрийн айлчлал хараахан батлагдаагүй байгаа ч зуны сүүлээр Үндэсний их баяр наадам зэрэг томоохон арга хэмжээний үеэр дээд түвшний уулзалт болох магадлалтайг ажиглагчид тэмдэглэж байна.
БНЭУ (Энэтхэг): Буддын шашны нийтлэг өвд тулгуурлан Монгол, Энэтхэг улсууд уул уурхай, батлан хамгаалах, соёлын чиглэлээр хамтын ажиллагаагаа амжилттай хөгжүүлсэн. Энэтхэгийн чухал ашигт малтмалын нийлүүлэлтийн сүлжээгээ төрөлжүүлэх сонирхол нь Монголын экспортын зах зээлээ тэлэх хүсэлтэй яв цав нийцэж байна. 2026 онд Энэтхэгийн Ерөнхийлөгч эсвэл Ерөнхий сайдын түвшний томоохон айлчлал болоогүй ч парламент, яамдын түвшний уулзалтууд үргэлжилж байгаа нь Шинэ Делигийн өргөн хүрээний холболтын стратегийн хүрээнд Монголыг сонирхох хандлага нэмэгдэж буйг илтгэнэ.
АНУ: Төрийн нарийн бичгийн дарга Марко Рубио Улаанбаатарт хараахан айлчлаагүй ч, Б.Батцэцэгтэй утсаар ярилцсан нь худалдаа, эдийн засгийн тэсвэр хатуужил, боловсролын хамтын ажиллагааг урагшлуулав. Талууд Юнайтед Эйрлайнс (United Airlines) компани Токио-Улаанбаатар чиглэлийн нислэгийг эхлүүлснийг сайшаасан бөгөөд энэ нь өмнөх Төрийн нарийн бичгийн дарга Энтони Блинкений 2024 оны 8 сард хийсэн айлчлалын үр дүнг бататгаж байна. Тус компани нь одоо Монгол руу нислэг үйлдэж буй АНУ-ын цорын ганц агаарын тээврийн компани болсон бөгөөд зорчигчид Лос Анжелес хотоос Токиод түр зогсолт хийн Улаанбаатар руу шууд нисэх боломжтой болжээ.
Түүнчлэн Турк, Казахстан зэрэг бүс нутгийн түншүүд эрчим хүч, холболт, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны чиглэлээр Монгол Улсын дипломат өргөтгөлд чухал байр суурь эзэлж байна. Эдгээр харилцаа нь Гуравдагч хөршийн үндсэн тогтолцоог нөхөж, Еврази болон бусад бүс нутаг дахь түншлэлээ төрөлжүүлэх Монгол Улсын хүчин чармайлтыг тодотгож байна.
Хятад-Монгол-Оросын гурван талт зохицуулалтыг удирдах нь
Үүний зэрэгцээ Монгол Улс Хятад, Орос хоорондын нягт уялдаа холбоог чадварлаг жолоодох шаардлагатай болж байна. Бээжин, Москвагийн саяхны хамтарсан мэдэгдлүүд нь Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридорыг дэмжиж, Монгол Улсыг Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага зэрэг бүс нутгийн бүтэц рүү нэгтгэхэд дэмжлэг үзүүлэх хүсэлтэйгээ илэрхийлсэн. Энэ нь 2015 оны Гурван талт хамтын ажиллагааны дунд хугацааны замын зураг болон 2016 оны Эдийн засгийн коридор байгуулах хөтөлбөрт үндэслэдэг.
Тус коридор нь дамжин өнгөрөх тээврийн орлого, төмөр замын дэд бүтцийг сайжруулах, цэвэр эрчим хүч (түүн дотор "Сибирийн хүч-2" байгалийн хийн хоолой) болон гамшгийн менежментийн хамтын ажиллагаа зэрэг бодит ашиг тусыг санал болгодог. Гэсэн хэдий ч Улаанбаатар гурван талт институцжилтэд гүнзгийрэх тал дээр болгоомжтой хандсаар ирсэн. Монгол Улс эдийн засгийн бодит үр өгөөжийг баяртайгаар хүлээж авахын зэрэгцээ эвсэлд үл нэгдэх статус болон бодлогын уян хатан байдлаа хамгаалсан хэвээр байна. Гурван талт улс төр эсвэл аюулгүй байдлын бүтцэд илүү гүнзгий нэвтрэх нь ардчилсан түншүүдтэйгээ харилцах харилцааг хүндрүүлэх эрсдэл дагуулдаг. Тиймээс Монголын давамгайлж буй стратеги нь коридортой холбоотой хамтын ажиллагаанаас гарах материаллаг үр өгөөжийг дээд зэргээр нэмэгдүүлэхийн сацуу улс төрийн болон аюулгүй байдлын албан ёсны эвсэлд нэгдэхэд тодорхой хязгаар зааг тогтоох явдал юм.
COP17 дипломат платформ болох нь
2026 оны 8 дугаар сард UNCCD COP17-ыг зохион байгуулах нь Монгол Улсад олон талт томоохон тайзан дээр гарах боломжийг олгоно. Энэ нь 2017 оны 9 сард Өвөрмонголын Ордос хотод Хятад улс UNCCD COP13-ыг амжилттай зохион байгуулсантай мэдэгдэхүйц ижил төстэй дүр зургийг харуулж байна. Энэ хоёр хурал хоёулаа цөлжилтөд хүчтэй нэрвэгдсэн бүс нутгуудад зохион байгуулагдсан нь Зүүн хойд Азийн газрыг нөхөн сэргээх, тогтвортой хөгжлийн бүс нутгийн хамтын хариуцлагыг онцолж байна. COP13 нь 2018-2030 оны стратегийн хүрээг баталж, газрын доройтлыг тэглэх (land degradation neutrality) зорилтуудыг ахиулсан бол COP17 нь Монгол Улсад бэлчээрийн менежментийн өөрийн туршлагаа харуулах, мөн Хятад улсын бараг 10 жилийн өмнө тогтоосон эрчийг үргэлжлүүлэх боломжийг олгож байна.
Ази, Европын олон төрийн тэргүүнүүдийг цуглуулж, өндөр түвшний улс төрийн харилцааг бий болгосон 2016 оны АСЕМ-ын дээд түвшний уулзалтаас ялгаатай нь COP17 бол газрын доройтол, цөлжилт, бэлчээрийн тогтвортой менежментэд төвлөрсөн байгаль орчны нарийн мэргэжлийн бага хурал юм. Иймд голчлон сайд, техникийн түвшний төлөөлөл оролцох төлөвтэй байгаа ч өндөр түвшний сегмент нь хоёр талын ахлах албан тушаалтнуудын уулзалтад боломж бүрдүүлж магадгүй юм.
Форматын энэхүү ялгаа нь боломж болон хязгаарлалтын аль алиныг нь бий болгож байна. Нэг талаас, COP17 нь Монгол Улсад өөрийн үндэсний нөхцөл байдал, экологийн сорилттой шууд холбоотой асуудлаар бүтээлч дуу хоолойгоо олон улсад илэрхийлэх, ногоон технологи, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, газрыг нөхөн сэргээх чиглэлээр олон түнштэйгээ хамтран ажиллах боломжийг олгоно. Нөгөө талаас, энэ нь 2016 оны АСЕМ шиг олон тооны засгийн газрын тэргүүнүүдийн уулзалт эсвэл улс төрийн дуулиантай мэдэгдлүүд дагуулах магадлал багатай юм.
Хятад улс: Экологийн нөхөн сэргээлтийн дотоодын туршлагаа онцлон, ногоон технологи, дэд бүтцийн дэмжлэг санал болгох төлөвтэй байна.
Япон, Өмнөд Солонгос: Өндөр стандартын ногоон санхүүжилт, ил тод технологи дамжуулалт, өрийн тогтвортой байдал болон орон нутгийн өмчлөлийг чухалчилсан загваруудыг онцлох магадлалтай. Энэ хугацаанд тус улсуудаас өндөр түвшний төлөөлөл оролцох боломжтой бөгөөд энэ нь тогтвортой хөгжил, чухал ашигт малтмалын хоёр талын яриа хэлэлцээг улам бэхжүүлэх болно.
Энэтхэг: Газрын тогтвортой менежмент зэрэг чиглэлээр хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлэхэд уг платформыг ашиглаж болно.
Турк, Казахстан: Бүс нутгийн холболт болон байгаль орчны асуудлаар хамтран ажиллах боломжтой.
Эдгээр хандлага нь нэгнийх нь хохирлоор нөгөө нь хождог (zero-sum) шинжтэй зүйл биш юм. Зүүн хойд Азийн агаарын чанарт нөлөөлдөг хил дамнасан элс, шороон шуургатай тэмцэх асуудалд бүс нутгийн бүх тоглогчид нийтлэг ашиг сонирхолтой байдаг. Монгол Улсын хувьд тэдний аль нэгийг сонгох шахалтад орохын оронд өөр өөр түншүүдийнхээ давуу талуудыг хослуулан ашиглах боломж бүрэн нээлттэй байна.
Хэтийн төлөв
2026 оны 6 дугаар сард өрнөж буй дипломат үйл явц нь Монголын гадаад бодлого төлөвшсөнийг харуулж байна. Улаанбаатар түнш бүртэйгээ найдвартай харилцаагаа хадгалахын зэрэгцээ олон түншээс бодит үр өгөөж авах боловсронгуй чадварыг хөгжүүлжээ. Сайд Б.Батцэцэг Япон, Хятад гэсэн (хоорондоо харилцаа нь нэлээд уналттай байгаа) хоёр улстай дараалан, ямар нэгэн зөрчил үүсгэхгүйгээр агуулга сайтай хэлэлцээр хийж чадсан нь энэхүү ур чадварыг практикт батлан харуулж байна.
COP17 ойртож, БНХАУ-ын даргын айлчлал хэрэгжих боломж хэлэлцэгдсээр байгаа энэ үед Монгол Улс дипломат уян хатан байдлынхаа томоохон сорилттой нүүр тулж байна.
Тус улс Бээжингийн хүлээлтийг удирдах, Япон, Өмнөд Солонгос, Энэтхэг, АНУ зэрэг гуравдагч хөршүүдтэйгээ харилцах харилцаагаа зохицуулах, мөн байгаль орчны нарийн мэргэжлийн олон талт бага хурлаас бодит үр дүн гаргаж авах шаардлагатай. Орос (гурван талт механизмаар дамжуулан), Турк, Казахстан зэрэг бүс нутгийн түншүүдтэй хамтран ажиллах нь энэхүү тэнцвэржүүлэх бодлогод дахин шинэ давхаргуудыг нэмж байна.
Монгол Улсын үндсэн зорилго тогтвортой хэвээр байна: Энэ нь бүрэн эрхт бодлогын бие даасан байдал, ардчилсан үнэт зүйлсээ хадгалан үлдэхийн зэрэгцээ эдийн засаг болон дэд бүтцийн үр өгөөжийг дээд зэргээр нэмэгдүүлэх явдал юм. Улаанбаатар үндэсний эрх ашигт нийцэх тохиолдолд Хятадын дэд бүтцийн дэмжлэг болон Оросын эрчим хүчний транзитыг нэгтгэн ашиглахын сацуу Японтой технологийн түншлэл, Өмнөд Солонгос, АНУ-тай нийлүүлэлтийн сүлжээний хамтын ажиллагаа, Энэтхэг болон бусад түнштэйгээ өргөн хүрээний харилцааг идэвхтэй хөгжүүлсээр байх болно. Томоохон гүрнүүдийн өрсөлдөөн ширүүсэж буй өнөөгийн орчинд Монгол Улсын прагматик, олон талт хандлага нь жижиг улс гүнзгий газарзүйн тэгш бус байдлыг даван туулж, стратегийн ач холбогдол бүхий бие даасан байдлаа хэрхэн хадгалж болдгийг бэлхнээ харуулж байна.
Ирэх саруудад энэхүү тэнцвэрт байдлыг хадгалж, Монгол Улсын хөгжил, тэсвэр хатуужилд урт хугацааны үр өгөөж болгон хувиргаж чадах эсэх нь тодорхой болно. Энэхүү амжилт нь эвсэлд нэгдэх чиг хандлагын огцом өөрчлөлтөөс гэхээсээ илүү дипломат олон фронтод үндэсний эрх ашгаа тууштай, тооцоотойгоор хэрэгжүүлэхээс шууд хамаарах болно.
Судлаач Ч.Сумъяа
