- ХОНИНЫ ГЭДЭС ХАЯАД ӨГӨХӨД ЧИНЬ НОХОЙ ШИГ Л ИДЧИХДЭГ ЮМ БАЙНА ЛЭЭ -

Хүрэн баавгай бугуйлдаж, хүлсэн бичлэг олон нийтийн сүлжээгээр тарсан. Тэгвэл баавгайг анх бугуйлдаж, хүлсэн залуу бол Хөвсгөл аймгийн Түнэл сумын малчин, Улсын аварга адуучин Ц.Мягмарсүрэн юм. Түүнтэй цөөн хором ярилцлаа.

-Баавгай бугуйлдаж бариад хүлсэн бичлэг тань яваад байсан. Чухам юу болсон талаар ярьж өгнө үү?

-Ноднин жил манай Улаан-Уул сумын байгаль хамгаалагч ах баавгай бариад сүүлд торноос нь суллаж байгальд тавьсан бичлэг яваад байсан даа. Тэгээд саяхан бас л хэдүүлээ баавгай яагаад цагаалаад байна, ичих нь болж байгаа юм болов уу гээд ярьж байсан. Тэгсэн чинь л би яг гай болж таарчихдаг юм. Манай нэг морь доголчихсон,

эрийнхээ ойролцоо байдаг. Тэгээд өглөө эрт тэрийгээ очиж харахаар явж байхад морийг маань хоргоочихсон байж байсан. Хааш хаашаа цагаан, эргэн тойронд нь зөндөө айлтай газар л даа. Тийм болохоор зүгээр хөөгөөд явуулчих бас хэцүү байсан.

Хөөж яваад гэнэтхэн л тэр байгаль хамгаалагч ахын бичлэг санаанд ороод, болмоор юм шиг болохоор нь бугуйлдчихсан. албаны хүмүүсийг нь дуудахаар авч яваад байгальд нь тавьчих байх гэсэн бодолтой л тийм юм хийсэн. гэтэл сүүлдээ хүмүүс ховор ан амьтан гэж яриад, жаахан айгаад л байна. янз бүрийн хэрэг төвөгт орооцолдчих юм болов уу ч гэж бодоод төвөгтэй л байна. одоо тэр явж байгаа бичлэг бол хоёр дахь барьж авалт нь.

-Хоёр удаа барьж авсан юм уу?

-Тэгсэн, би хоёр удаа барьж авсан. албаны хүмүүс нь л тэр бичлэгийг хийсэн. Намайг нутаг орныхон маань мэднэ. Хүний урманд буу барьж үзээгүй. Манай энд чинь хаа нэг бор гөрөөс, чоно л гэхээс ан амьтан бараг байдаггүй газар. Яг өмнөх шигээ эсрэг талаас нь бугуйлдаад, машин доогуур татаж байгаад тасарсан уяагаа тайлж авсан.

-Улсын аварга адуучин учраас бугуйлдахад асуудалгүй байсан байх. Гэхдээ эмнэг адуу, үхэр малаас хүчтэй байх юм уу?

-Адуу малтай харьцуулахааргүй маш хүчтэй юм билээ. нутаг усандаа бол би мориор хөөгөөд гүйцэгдэхгүй байгаа эмнэг, ороо адууг мотоциклоор хөөж байгаад бугуйлдчихдаг юм. Манайхан ер нь намайг мэднэ. дээрээс нь би солгой гартай. Тийм болохоор баруун гараараа хаазаа бариад хөөж бугуйлдахад асуудалгүй байдаг. Харин баруун гартай хүмүүс болохоор бугуйлдахын тулд хаазаа атгаж чаддаггүй юм.

-Ж.Төмөрсүх байгаль хамгаалагчийн баавгайг байгальд нь тавьсан бичлэгээс үүдээд л болмоор юм байна гээд бодчихсон хэрэг үү?

-Тэр санаанд ороод л бугуйлдахаар болсон. Аймгаас 25 орчим км болохоор албаныхан ч хурдан ирээд аваад явах байх л гэж бодсон. Дээрээс нь ойр хавьд айл ихтэй болохоор зүгээр хөөгөөд орхичихож чадаагүй.

-Бугуйлдаж татаж байгаад л хүмүүстэй хамжаад тушчихсан уу?

-доголон морьтой маань нэг жижиг адуу нийлчихсэн юм шиг харагдаад байсан. Тэгээд дөхөөд очсон чинь биш ээ. сүүлдээ бүр босоод ирэхээр нь л баавгай гэж таньсан. надаас үргээд ойрхон дэнж дээр байсан айл руу давхичихсан. Урдуур нь тойроод, нөгөө айлынханд очоод “Хүүе хаая, баавгай” гэж байтал араас ороод ирсэн. Тэгээд хэвтэж байсан хонин дундуур нь гараад гол уруудаад явсан. араас нь хөөгөөд 2-3 удаа гайгүй дөхөж очсон. Тэгээд л болмоор санагдаад бугуйлдсан. ингээд л араас хүмүүс хүрээд ирсэн. бугуйлаа ноцоод, хазлаад аюултай л юм билээ.

-Тэгээд л албаны хүмүүст дуудлага өгсөн үү?

-араас мотоцикл, машин, портертой хүмүүс ирсэн. Тэгээд нөгөө талаас нь дахиж бугуйлдаад портер доогуур тэлээд татчихсан. ярилцаж байгаад хүлэх болсон чинь хүмүүс дөхдөггүй. Тэгэхээр нь л би өөрөө хүлсэн. бугуйлаа салгаж аваад, урьд өдөр нь чанасан хонины гэдэсний үлдэгдлээ авч ирээд хаяад өгсөн чинь нохой шиг л идчихдэг юм байна лээ. ингээд адуундаа явчихаад ирсэн чинь алга болчихсон байсан. Тэгээд хайгаад очсон чинь гав өгсөөд хадан дээр очоод хэвтэж байна. Удалгүй Түнэлийн цагдаа ирсэн. болсон явдлаа хэлээд, хоёулаа очиж үзэхээр явсан. аймаг руу онцгой, албаны хүмүүст дуудлага өгчихсөн байсан болохоор тэд ч удалгүй ирсэн. Хүлсэн уяаг тас хазчихсан, хоёр хөлөнд нь уяа унжаад явсан юм. Тэгээд уяаг нь авъя гэсэн чинь албаныхан дөхөөд хэрэггүй гэсэн. гэсэн ч уяаг нь авахгүй бол болохгүй, энд тэнд орооцолдоод үхэж мэднэ гээд би дахиад бугуйлдчихсан юм.

-Баавгай нэн ховордсон амьтан болохоор алж болдоггүй. Тэгэхгүй гэхээр адуу малаа идүүлэхээс гадна өөрсдөө ч бариулах аюултай. Тан шиг байнга барьж хүлээд байж чадахгүй шүү дээ?

-Харин тийм байна лээ. илүү их мэдээлэлтэй байсан бол би мориноосоо салгаад хөөгөөд л хаячих байсан. гэвч дахиад өөр айлын мал хуй, гэр орон руу дайрвал яах юм. Тийм болохоор аюулгүй болгочих юмсан гээд л ийм зүйл хийсэн. нөхцөл байдлыг нь мэдэхгүй байж зарим хүн сошиалд элдэв юм бичээд л байдаг юм байна. Зарим нь бүр “алчихсан уу, энийг нь, тэрийг нь авъя” гэж бичээд байгаа. одоо хөдөө чинь ам бүл цөөн үлдчихсэн. бүр ганц нэгээрээ л байгаа цаг. яг тэгээд дайрвал ер нь алуулах л юм биш үү. яг хүлж байхад дөрвөн савар, ам гээд таван аймар юмны дунд л байсан. Тэднийх нь нэгэнд л өртөхөд үхэх юм билээ. Үнэхээр яах ёстой юм, сайн мэдэхгүй байна. Жишээлбэл, суурин газар руу ороод ирэх, малчны хот руу дайрах хоёрт ялгаа байхгүй шүү дээ. албаны хүмүүс бол зугт л гэж байсан. гэсэн ч араас нь хөөвөл тэгээд яах юм. бариулаад л дуусах юм уу. Үнэхээр сайн мэдэхгүй байна.

сануулахад, монгол Улсын Засгийн газрын 260 дугаар тогтоолоор хүрэн баавгайг 12.450.000 төгрөгөөр үнэлсэн. мөн эрүүгийн хуулийн 24.5 дугаар зүйлд "нэн ховор амьтныг тусгай зөвшөөрөлгүй агнасан, барьсан, зо-риудаар гаршуулан тэжээсэн, амьдрах орчныг алдагдуулсан тэдгээрийн түүхий эдийг бэлтгэсэн, тээвэрлэсэн, хадгалсан, худалдсан, худалдан авсан, гадаад улсад гаргасан, нэн ховор амьтны чихмэл, түүхий эд, эрхтэн, тэдгээрийн гаралтай түүхий эдийн цуглуулга хийсэн бол 10-40 сая төгрөгөөр торгох, 2-8 жил хүртэлх хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ" хэмээн тусгасан байдаг ажээ.

Т.Дарханхөвсгөл Өдрийн сонин