Өнөөдөр "Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалыг хүндэтгэх өдөр" тохиож байна. Монгол Улс дахь улс төрийн их хэлмэгдүүлэлтийн үеэр хэлмэгдэгсдийн дийлэнх олонхыг лам хуврагууд эзэлж байсан. Ингээд Гандантэгчэнлин хийдийн Олон нийттэй харилцах албаны дарга Ч.Бямбажаргалтай ярилцлаа.

-Манай улсад жил бүр улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалыг хүндэтгэж тэмдэглэдэг болоод 30 жил болж байна. 20 мянга гаруй лам хэлмэгдсэн гэдэг?

-Манай хийдээс энэ өдрийг гашуудал, хүндэтгэлийн өдөр хэмээн хүлээж авдаг. 1921-1990 онд улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд албан ёсны тоогоор 37 гаруй мянган хүн өртөж, баривчлагдаж шийтгэгдсэн гэж үздэг. Харин түүхч судлаачдын үзэж байгаагаар шууд бус хэлбэрээр хэлмэгдсэн хүмүүсийг оролцуулбал энэ тоо 45-55 мянга, магадгүй түүнээс их байх боломжтой гэж эрдэм шинжилгээний хурал дээр яригдлаа. Үүнээс ХХ зууны эхэн үед монголын нийт эрчүүдийн ихэнх нь сүм хийдэд шавилж байсан.

1922 оноос эхэлсэн энэ хядлага, хэлмэгдүүлэлтэд эхлээд баяд, өртсөн байдаг. Тэгээд 1930-аад оны үед өрнөсөн хядлагын үеэр 18000 гаруй буюу зарим баримтаар 20.000 гаруй лам хилс хэрэгт өртөж, олон мянган хүнийг буудан хороож, цаазаар авахуулсан байдаг. Цөллөг, шорон, хавчлага, дайнд явуулах, малчин болгох гээд явбал бүр олон болоод явчихдаг. Тэгэхээр нийт хэлмэгдсэн хүмүүсийн бараг 70-аас дээш хувь нь лам нар байсан болов уу гэж бодмоор. Тухайн үедээ бараг лам нар үлдээгүй гэдэг. Энэ гашуун хар үйл явц нь Монголын нийгэм, соёл, шашны амьдралд нөхөж баршгүй хүнд гарз хохирол учруулсан түүхтэйг та бид мэднэ. Тийм ч учраас монголчууд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийн дурсгалыг хүндэтгэх өдөр болгон 1996 оноос эхлэн тэдний гэгээн дурсгалыг хүндэтгэн өнгөрүүлдэг болсон.Энэ хүрээнд манай хийд мэдээж нийт хохирч хэлмэгдсэн хүмүүстээ зориулж буян ерөөлийн ном хурдаг.Мөн эрдэм шинжилгээний хурлуудыг зохион байгуулж байгаа. Дахин улс оронд маань ийм хар бараан хэлмэгдүүлэлт бүү болог гэдэг үүднээс танин мэдэхүйн зүйлүүдийг их хийж байна. Мэдээж шашны байгууллага болохоор хурал ном хурж байна.

-Ер нь тухайн үедээ лам нарын дунд эрдэм номд боловсорсон, оюун санааны хувьд дэвшилтэт сэтгэлгээтэй хүмүүс их байдаг байсан юм болов уу?

-Ерөөсөө л гадны нөлөөллийг тогтоох гэж үзтэл тухайн үед лам нар их хүчирхэг, өөрсдийн ном бүтээлийг уншуулах гэтэл тэрнийг нь тоодоггүй. Түүнээс нь илүү бурхны гүн гүнзий ном эрдэмд нэвтэрчихсэн, оюун ухаан нь түрүүлээд хөгжсөн хүмүүс байсан. Богд, хамба нарт, хувилгаад их хүчтэй байсан. Тухайн цаг үеийн хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн лам нар төдийгүй Монголын дэвшилтэт сэхээтнүүд л өртсөн шүү дээ. Настай лам нараас сонсож байхад Бөмбөгөр ногоон дээр нэр бүхий том хамба лам нарыг шавь нартай нь аваачиж ухуулга сурталчилгаа хийдэг байсан гэдэг юм. Энэ аймшигт хэлмэгдүүлэлтэд төр хүртэл өөрөө өртсөн. Зургаан сайдаа хүртэл хэлмэгдүүлэлтийн золиос болгосон.Гол төлөв Монголын бүхий л сор хүмүүс өртөж хэлмэгдсэн шүү дээ.

-Тухайн үед монгол орон даяар байршиж байсан сүм хийдүүдийг ихээр нь эвдэж сүйтгэсэн юм билээ. түүх соёлын асар их баялаг өв устгагдсан гэдэг?

-Хэлмэгдүүлэлтийн уршгаар манай улсын өнцөг булан бүрд байсан 1200 гаруй сүм хийд устгагдаж, түүх, соёлын асар том өв сүйдсэн байдаг гэж 2010 оноос хойш үздэг болсон. Нэг дугана сүмийг тооцохгүй. Арван дуганатай сүмийг нураалаа гэхэд нэгээр тооцдог, 50 дуганатай байлаа гэхэд нэгээр тооцдог байсан. Тэнд хэчнээн дугана байсныг судлаад л явж байгаа. Гандантэгчинлэн гэхэд ийм олон байшинтай дуганатай байхад нэг л гэж тооцож байсан. Хийдийг нураасан гэдэг нь 1200 болоод байгаа болохоос сүм дугана нураасан гэхээр ерөөсөө тоймгүй. Ямар том сайхан дугана сүмүүд байсан гэж бодохоор харамсмаар. Энэ бүхнийг чинь нурааж эвдэж байхгүй болгоно гэдэг Монголын өөрийн уламжлалт барилга байгууламжийн тогтоцуудыг сүйтгэсэн. Мэддэг хүмүүсийг бүгдийг нь цаазалсан. Ном судрыг нь шатаагаад, уран дархчуудыг нь ч хэлмэгдүүлсэн. Ялангуяа монгол мэргэдийн шашны ном бүтээлүүд бүгд байхгүй болсон. Баянхонгор аймгийн Ламын гэгээний хийд, Сайн ноён ханы хүрээ, Сэцэн хааны хүрээ, Тариатын хүрээ гээд тэр болгоныг бүгдийг нураасан.

-Лам нарын хэлмэгдлийг гэрчлэх олдворууд бас их олддог бололтой байна. Жишээ нь, Хамбын-овоо байна?

-Улсын цагаатгалын комисстой хамтран жил бүр лам нарын гэгээн дурсгалд зориулан босгосон Хамбын-Овоо дахь "Давхарлагт байшин суварга"-д цэцэг өргөж хүндэтгэл үзүүлдэг болсон. Бөөнөөр нь улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдүүлэн цаазлан хороож байсныг илтгэх гашуун баримт 2003 онд энэхүү ‘‘Хамбын-овоо" орчмоос гарч ирсэн байдаг. Барилгын шороо авахаар ажиллаж байсан экскаваторын шанаганд дүүрэн хүний яс, лам хуврагуудын дээл, орхимжууд гарч ирснээр илэрсэн. Мөн суварга бүтээснээс хойш удаа дараа илэрч байсныг тооцвол тэнд 1000 орчим лам нарыг цаазлан хороосон гэж үздэг.

-Хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн хүмүүсээс цагаатгаж байна. Харин тэр их өв соёл агуулсан лам нарын хийд, байгууллагуудыг цагаатгах ажил явагдаж байгаа юу?

-Улс төрийн суртал ухуулгаар хэлмэгдсэн хүмүүст нөхөн олговрыг олгосон олон ажлууд хийгддэг юм билээ. Манай хийдүүд дээр цагаатгасан зүйл одоогоор байхгүй.

Б.НАНДИНЦЭЦЭГ Өдрийн сонин