Монголчууд харийн цэргийн хүчинд ялагдаж, эзлэгдэж, боол болж явсангүй. Өөрсдөө бусдыг боолчилж байсангүй. "Бор гэртээ богд, хар гэртээ хаан" болсоор эрх чөлөөтэй аж төрсөөр ирсэн түүхтэй. Газар зүйн байршил нь, эрэмгий дайчин морьт цэрэг нь, эрс тэс уур амьсгал нь харийн халдлагаас хамгаалсаар л байв. Тийм болохоор л монголчуудын бүх юм нь өөрийн нь, өвөрмөц, уламжлалт байж, олон мянган жил дамжин хадгалагдсаар байжээ. Биет болон биет бус соёлыг бүтээсээр, урлагийн олон хэлбэрийг хөгжүүлсээр, угсаа гарлаа хадгалсаар, газар нутгаа хамгаалсаар, төв Азийн өндөрлөгийн эзэн нь гэгдсээр өнөөдрийг хүрсэн нь үнэн юм. Нум сум, сэлэм, жад, бороохойгоор зэвсэглэсэн морьт цэрэг нь одоогийнхоор бол кузовтой жип машин дээр пулемёт зоогоод давхиж байгаа дайчид мэт хурдтай, хүчтэй, хөнөөх чадалтай байжээ. Биеэ даагаад, бүхнээр өөрийгөө хангаад, тусгаар улс болон мөнхөд оршсоор ирсэн үндэстэн, угсаатан цөөхөн юм. Тэр цөөхний нэг нь монголчууд билээ. Найр нь морин хуур, уртын дуутай, наадам нь бөх, морь, нум сумтай, эрчүүд нь дайчин, эмс нь уран, өвгөд нь ухаалаг, тооноор тусах нараар цагийг хэмждэг, бууриа хүртэл цэвэрлээд нүүдэг, байгаль ээжээ дээдлэн шүтдэг ард түмэн, хүн зон бол монголчууд байв.

"Унаж яваа мориор нь эрийг шинж, урлаж байгаа дээлээр нь эзэгтэйг шинж", "Нойронд сэргэг бай, номонд мэргэн бай, дайнд баатар бай, далайд усч бай, үйлэнд уран бай, үгэнд цэцэн бай" гэхчилэн цэцэлсэн нь ч онцгой, сондгой байв.

Өвлийг өнтэй даваад шинэ жилээ тэмдэглэдэг, мал тарга тэвээрэг авсан зуны дэлгэр цагт наадаж цэнгэдэг, уул усаа тахихдаа бэсрэг наадам хийдэг, худ ураг болох ёслол нь ч ижилгүй, өтгөс буурлуудаа хүндлэх заншил нь ч сайхан, түүх намтар нь ч урт, төр ёс нь ч эртнийх, содон ч, сонирхон ч ард түмэн юм, монголчууд бид! Энэ бүхнээ улам бүр боловсронгуй болгож эдүгээжүүлээд, монгол янзаараа үлдэж хорвоог гайхшруулаад, дундаж насаа 90-100 болгож өсгөөд, Монголын өндөрлөгтөө энх тунх амьдарцгаах юмсан! Газар нутгаа цөлжүүлчихгүй, цэвэр усны нөөцөө сэлбэн, сэлбэсээр, ой модны нөөцөө болбол л нэмэн нэмсээр, хар шороон хөрсөө ойн зурвасаар хамгаалсаар, хүн амаа шаардлагатай бүх вакцинд хамруулсаар, хортой зуршил бүхнээс залуусаа хол байлгаж чадваас "Монгол бол сайхан орон, тайван орон, монголчууд бол эрүүл ард түмэн" гэдэх үнэлгээ мөнхөд л биднийг дагалдах болно. Өнгөрсөн урт түүхийн маань тодхон ул мөр, үлдэгдэл, тэмдэглэл эх орны минь хөрсөн доор ч бий, дээр ч бий, хадан дээр ч бий, харь хэлэн дээр ч бий, зургаар, дүрсээр, үсгээр Ази, Европын ард түмнүүдийн хэлээр бичигдэн үлдсэн нь ч бий, эртний булш, бунхнуудад эд агуурс ч зөндөө, эзэн байгсдын нь яс, үс ч бий, 10 янзаар судалсан ч гэсэн аль эрт л монгол хүн, монгол угсаатан энд амьдарч байжээ гэдгийг л нотолдог юм. Энэ нутаг усаа хариас өнгөлзсөн бүх хүмүүс, хүчнээс хамгаалсаар аваад үлдэж чадсан нь нэгэн гайхамшиг, цаг зуурын ашиг, хонжоо, ая тух, нэр алдарт хөтлөгдөөд энэ нутгаасаа нүүгээд явчихаагүй нь бас нэгэн гайхамшиг, таван хошуу малынхаа байгаль дахь зэрлэг сүргүүдийг агнаж идээд дуусгачихаагүй нь мөн л нэгэн гайхамшиг, мянганы их хүн Чингис хааны булшийг олох аргагүйгээр нууж чадсан нь дараах нэгэн гайхамшиг, хар, цагаан, шар арьстангууд дундаас хамгийн эртнийх нь, өвөг дээдэс нь байж болохоор төсөөлөгддөг нь удаах нэгэн гайхамшиг, ингээд тоочоод байвал дахиад 10-ыг ч нэмж дурдаж болох юм. Эрт төлөвшсөн угсаатан, 3000 гаруй жилийн төр ёсны түүхтэй ард түмэн, Төв Азийн нүүдэлчдийн том гүрний (Хүннү) цөм болж байсан угсаатан, Их Монгол улс, Монголын эзэнт гүрний цөм нь болж XIII зууны үеийн дэлхий дахинд нөлөө, хамаарлаа бараг бүхэлд нь тогтоож явсан хүчирхэг төр улс болохынхоо хувьд монголчуудын түүх үнэхээр урт, үнэхээр сонирхолтой. Энэ урт, сонирхолтой түүхийн судалгаа жилээс жилд л өргөсөж олон арван улс оронд олон зуун монголч эрдэмтэд судалгаа хийж, олон арван ном, товхимол, судалгааны олон зуун өгүүлэл бичигдэж, хэвлэгдсээр байна.

"Евразийн нүүдэлчдийн түүхийг нэг бүрчлэн таних, бичих нь бараг л боломжгүй. Дөрвөн зүг, найман зовхист байнга л шилжин явсаар, хэн нь ирж, хэн нь явж буй нь ч тодорхойгүй, хэзээ ирсэн, хэзээ явсан нь ч маргаантай, хэн нь хэн болох нь ч тогтоогдоогүй" гэх ойлголт одоо ч ноёрхсоор буй.

Гэхдээ монголчуудын хувьд байдал яг тийм биш юм. Хотол олноороо хаашаа ч хамаагүй, хэзээ ч хамаагүй нүүн одох боломж бог мал зонхилсон аж ахуйтай нүүдэлчдийн хувьд боломжтой зүйл ер биш болно. Хонь, ямаа, адуу, тэмээ, үхэр сүрэг тус бүр өөртөө тохирсон бэлчээр нутагтай байдаг. Бэлчээрийн тааламжтай нөхцөл нь зөвхөн, ганцхүү аргаль, янгир, тахь, хавтгайн оршин байсан тэр л газар нутаг юм. Хойд зүг эзгүй л байсан. Тэндэхийн их хүйтэн, зузаан цас, намаг бодод ч, богт ч зохихгүй. Өмнийн говь бог мал, үхрийн аж ахуйд мөн тохиромжгүй. Тэгээд ч гэрээ ачаад, хүүхдүүдээ дүүрээд, хонь ямаагаа туугаад аль улиралд хаашаа нүүх билээ? Малын хээл хүндэрсэн үед, нялх төл ихтэй үед, их хүйтэнд, их цас зудтайд, дун өвлөөр гэхчлэн нүүх боломж тун бага шүү дээ. Өвөлжөө, хаваржаа, намаржаа, зуслангийнхаа хооронд л нүүж байсан хүмүүс бол монголчууд юм. Үндсэндээ л энэ дөрвийнхөө орчинд суурин аж төрж байжээ! Алтай, Хангай, Хэнтийн уулс, Орхон, Онон, Хэрлэн, Туул, Сэлэнгэ голын сав газруудаас монголчуудыг хөөн гаргах харийн их хүч ч өнгөрсөн дөрвөн мянганд байсангүй. Энэнийг археологийн олдворууд ч гэрчилдэг, Төв Азийн түүх, домог ч гэрчилдэг. Өнгөрсөн дөрвөн мянган жилээс үлдэж хоцорсон булш, бунхан, чулуун хөшөө, буйр туурь, эд агуурсын өгүүлэх бүхнийг нэгтгэн үзэх аваас хонь, ямаа, адуу, тэмээ ч унаган нутагтаа байсаар ирсэн, мөн монголчууд ч уугуул нутаг, усаа ер орхиогүйг мэдэх боломжтой юм. Монгол овог аймгуудад хятадуудын цаг цагтаа өгч байсан олон нэр, бүр доромж нэрүүд ч буй. Тэр нэр болгоны цаана өөр өөр угсааны нүүдэлчид байсан мэтээр үзэх нь төөрөгдөл юм. Түрэг, Монгол, Манж угсааны нүүдэлчдийн нутаг, байрлал, нүүсэн суусан хөдөлгөөн ч үндсэндээ тодорхой шүү дээ. Бидний өвөг дээдсээс их урдуур хятадууд, хятадуудын хойгуурх уудам нутгаар бидний өвөг дээдэс л нутаглаж байсан нь түүхэн үнэн болно.

Судлаач, профессор Д.Чулуунжав