УИХ-ын үйл ажиллагаа доголдоод удаж байна. УИХ дахь АН-ын бүлгийнхэн Ерөнхий Сайд өөртөө итгэл үзүүлэх асуудлыг оруулж ир гэх илтэд Үндсэн хууль зөрчсөн шаардлага тавьж, Д.Амарбаясгалан, Л.Оюун-Эрдэнэ тэргүүтнүүд УИХ-ын гишүүн Э.Ариунзаяа, О.Саранчулуун нараас уучлалт гуйхгүй бол хуралдаа суухгүй ч гэх шиг эрүүл эсэх нь эргэлзээтэй тэнэг зүйл ярин, чуулганы нэгдсэн хуралдаандаа оролцохгүй байгаа билээ. Нөгөөтэйгүүр Д.Амарбаясгалан, Л.Оюун-Эрдэнэ тэргүүтнүүд бүлэг дотроо бүлэг байгуулж, Үндсэн хууль зөрчиж буй нь ил болоод байна. Үүнтэй холбоотойгоор нэгэнт ажлаа хийж чадахгүй байгаа УИХ-ыг тараая гэсэн уур амьсгал иргэдийн дунд хүчтэй болж байна. Үүнтэй зэрэгцэн, УИХ-ын гишүүн Д.Амарбаясгалан сэтгүүлчдэд мэдээлэл хийхдээ: "УИХ-ыг тараах тухай Үндсэн хуулийн бус яриа бол буруу. Төрт ёс, парламентын засаглалын үнэ цэн хэн нэгний амны салиагаар урсаж болохгүй. 126 гишүүнтэй, олон намын оролцоотой парламентадмаш өндөр түвшний зөвшилцөл явагдаж байж урагшаа явах ёстой." хэмээв.
Юу яриад байна вэ? УИХ тарах нь Үндсэн хуульд байгаа ердийн л процесс. УИХ тарж чадаж байна гэдэг харин ч ардчилал байгаагийн нэг баталгаа.
Парламент хугацаанаасаа өмнө тарахыг төрийн тогтолцоо сүйрч, парламентын засаглал үгүй болж байгаа мэтээр ойлгуулах нь учир дутагдалтай. Монгол Улсын Үндсэн хууль өөрөө УИХ бүрэн эрхийн хугацаанаасаа өмнө тарах нөхцөл, журмыг хуульчилсан. Өөрөөр хэлбэл, парламент тарах боломж нь Үндсэн хуулийн гадуурх үйлдэл бус, харин Үндсэн хуулийн тогтолцоонд урьдчилан тооцсон механизм юм.
Ардчилсан парламентын тогтолцоонд парламент гэдэг ямар ч нөхцөлд дөрвөн жил суух ёстой, хөдөлгөж болдоггүй байгууллага биш. Улс төрийн нөхцөл байдал мухардалд орж, парламент тогтвортой ажиллах боломжгүй болох, Засгийн газар байгуулах боломж алдагдах зэрэг нөхцөл үүсвэл хугацаанаас өмнө сонгууль явуулах тогтолцоо парламентын засаглалтай олон оронд бий.
Японд гэхэд Төлөөлөгчдийн танхимыг бүрэн эрхийн дөрвөн жилийн хугацаа дуусахаас өмнө тарааж, ээлжит бус сонгууль явуулсан тохиолдол олон. Их Британид ч парламентын бүрэн эрхийн хугацаанаас өмнө сонгууль зарлаж байсан түүх бий. Энэ бүхэн тухайн улс ардчилалгүй болсны илрэл биш.
Харин улс төрийн мухардлыг сонгогчдын саналд дахин шилжүүлэн шийдвэрлүүлэх парламентын ардчиллын нэг механизм юм.
Тиймээс “УИХ тарах тухай ярих нь парламентын засаглалын үнэ цэнийг үгүйсгэж байна” гэсэн агуулгаар асуудлыг туйлшруулах шаардлагагүй. Парламентын засаглалын үнэ цэн нь парламент ямар ч нөхцөлд оршин тогтнохдоо бус, харин ард түмний өгсөн мандатыг хэрэгжүүлж, хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлж чадаж байна уу гэдгээр хэмжигдэх учиртай.
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн суурь зарчим ч үүнийг тодорхой хэлдэг. Төрийн эрх мэдлийн эх сурвалж нь парламентын аль нэг гишүүн, нам, бүлэг биш, ард түмэн. УИХ-ын гишүүд бол ард түмний өмнөөс төрийн эрх барих дээд байгууллагад төлөөлөл болон ажиллаж байгаа хүмүүс. Д.Амарбаясгалан өөрөө УИХ-ын даргаар ажиллаж байхдаа “Монгол Улсад засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна”, УИХ-ын гишүүд ард түмний элч болж тэдний нэрийн өмнөөс эрх мэдлийг төлөөлөн хэрэгжүүлдэг хэмээн онцолж байв.
Тэгвэл парламент өөрөө ард түмний төлөөллийн байгууллага юм бол иргэд парламентын үйл ажиллагаанд үнэлэлт дүгнэлт өгөх эрхтэй байх нь ойлгомжтой.
“Энэ УИХ ажлаа хийж чадаж байна уу, үгүй юу?”, “Бүрэн эрхээ үргэлжлүүлэх улс төрийн итгэл хүлээлгэх үү?” гэсэн асуултыг тавьж байгаа иргэдийг парламентын эсрэг хүмүүс мэт ойлгох үндэслэлгүй.
Харин УИХ-ын гишүүд өөрсдөөсөө нэг зүйлийг асуух хэрэгтэй.
Иргэд яагаад УИХ-ыг тараах тухай ярьж эхлэв?
Энэ асуултын хариуг иргэдээс хайхаасаа өмнө парламент өөрийнхөө үйл ажиллагаанаас хайх ёстой. Хуралдаандаа суухгүй байх, улс төрийн зөрчлөө төрийн ажилтай хутгах, нэг нэгэндээ гомдсон асуудлаа парламентын үйл ажиллагаатай холбох тусам УИХ-д итгэх иргэдийн итгэл нэмэгдэхгүй нь ойлгомжтой.
Тиймээс УИХ тарах нь зөв эсэхийг Д.Амарбаясгалан биш, ард түмэн өөрсдөө мэднэ.
Б.Намуун
