Аюулгүй байдал судлалын Доктор (Ph.D) Б.Жавзандоржтой ярилцлаа.

Саяхан Ардчилсан нам өөрийн цахим хуудсандаа Монгол Улсын иргэдийн мэдээллийг задруулсан асуудал гарсан. Кибер аюулгүй байдлаар мэргэшсэн хүний хувьд та энэ асуудлыг хэрхэн дүгнэж байна вэ?

Монгол Улсын хэмжээнд кибер аюулгүй байдал гэдэг асуудал сүүлийн 3-5 жилийн хугацаанд маш эрчимтэй яригдаж эхэлсэн. Зөвхөн Ардчилсан намын цахим хуудас ч биш банкнуудын асуудал, эрүүл мэндийн байгууллага эмнэлгүүдийн асуудал ч гарч ирсэн, яригдаж байгаа. Үүн дээр бид гурван зүйлийг ярих ёстой. Нэгдүгээрт тухайн байгууллага, хувь хүн ямар шугамаар, хаанаас эдгээр мэдээллийг олж авсан бэ? гэдэг асуудал яригдана.

Ардчилсан намын хувьд гишүүдийнхээ мэдээллийг бүртгэсэн байх магадлалтай. Хэрэв Ардчилсан намын гишүүн биш хүний мэдээлэл тухайн платформд орсон байгаа бол энэ нь шалгах ёстой асуудал болно. Тэр мэдээллийг хэн авсан бэ? Яагаад тухайн платформ дээр уг мэдээллийг байршуулсан бэ?

Намын гишүүн биш байхад яагаад тэр платформ дээр бүртгүүлсэн бэ? гэдэг асуудлууд яригдах ёстой. Энэ нь хувь хүний мэдээллийг хамгаалах тухай хуулийн 4.1 заалтыг зөрчиж байгаа. Мөн хувь хүний нууцлалтай холбоотой кибер аюулгүй байдлын дүрэмтэй холбоотой асуудлыг Монгол Улс эргэж харах цаг нь болжээ. Иргэд өөрсдөө регистерийн дугаар, утасны дугаараа өгчихөөд энэ мэдээллээр яав л гэж бодох нь ч байна. Гэтэл энэ нь хувийн эмзэг мэдээлэл буюу хувь хүний хамгийн нууцлалтай мэдээлэлд ордог. Үүнийг төр хамгаалж байдаг. Бидэнд яагаад Дан, Хур системээр дамжуулж өөрсдийн тоон гарын үсгээр гүйлгээ хийх эрхийг өгдөг вэ? гэхээр таны хувийн мэдээллийг хамгаалахын тулд хийж буй төрийн бодлого юм. Ардчилсан намтай холбоотой асуудал дээр хуулийн байгууллагууд дүгнэлт гаргах байх гэж бодож байна.

Кибер аюулгүй байдлын чиглэлээр судалгаа хийдэг, мэргэжлийн хүмүүсийн хувьд гишүүдийн асуудал өөр хэрэг. Гэтэл яагаад Ардчилсан намын гишүүн биш хүмүүсийн асуудал тэнд яригдаад байна вэ гэдэг нь нэг номерийн асуудал.

Хаанаас уг мэдээллийг авсан бэ? Хэзээ авсан бэ? Яагаад алдагдсан бэ? Зөөвөрлөх явцдаа алдсан уу? Системийн эвдрэлээс болж үүссэн үү? Магадгүй элдэв цахим гэмт хэрэгтэй холбоотой юу? гэдгийг төрийн байгууллагууд шалгаад, одоо яригдаж байгаа иргэдийн мэдээллийг өөрсдөөс асуулгүйгээр, зөвшөөрөлгүйгээр уг платформд оруулсан бол хувь хүний эрхийг ноцтой зөрчиж байгаа асуудал болно. Нөгөө талдаа 1 сая иргэний мэдээлэл хар зах дээр зарагдаж байгааг хуулийн байгууллага шалгаад, хэрэв бодитой бол Үндэсний аюулгүй байдлын асуудал ч яригдана.

Монгол Улсын иргэдийн мэдээлэл яагаад хар зах дээр зарагдаж байна вэ? Энэ бол зүгээр орхичих асуудал биш. Үндэсний аюулгүй байдлын асуудал яригдаж байгаа юм.

Монгол Улс гурван сая гаруй иргэнтэй жижиг улс. Гэтэл энэ улсын 1 сая гаруй иргэний мэдээлэл алдагдсан бол Үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой асуудал шууд яригдана. Үүн дээр хуулийн байгууллагууд болон энэ чиглэлээр ажилладаг хүмүүс байр сууриа илэрхийлээсэй. Магадгүй Ардчилсан намын гишүүнчлэлгүй, элсээгүй гэж байгаа хүмүүс байгаа бол хуулийн байгууллагад хандаад шалгуулаасай гэж хүсэж байна.

Монгол Улсын иргэдийн мэдээлэл өмнө нь DARK WEB буюу олон улсын хар зах дээр зарагдсан тохиолдол бий юу? олон улсад ийм тохиолдлууд хэр их байдаг бол?

Монголчууд кибер аюулгүй байдлыг хакер гэж хараад байгаа. Гэтэл үүнд зөвхөн мэдээллийн аюулгүй байдал биш маш олон асуудлууд яригддаг. Хувь хүний аюулгүй байдал, нийгмийн аюулгүй байдал гээд бүх аюулгүй байдлын суурь зарчим яригддаг. Олон улсад ийм тохиолдол өдөр бүр болдог.

Үүнтэй ижил кейсүүд байнга болж байдаг. Гэхдээ улс орнууд үүнийг бодлогоор хамгаалж өгдөг. АНУ зэрэг орнуудад хувь хүний нууцлалын дүрэм журмууд үйлчлээд явдаг. Энэ төрлийн гэмт хэргийг шийдэх нь зөвхөн төр гэхгүй хувь хүний асуудал болж байгаа.

Энэ төрлийн гэмт хэргийн талаар ойлголттой болох хэрэгтэй. Монгол улсын хэмжээнд энэ төрлийн хууль дүрмүүдээ шинэчлэх шаардлагатай болж байна. Үнэхээр мэдээллийг алдсан бол хуулийн буюу эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэдэг болох хэрэгтэй. Ингэж байж ойлгомжтой байдлаар явах болов уу.

Иргэдийн мэдээлэл олон улсын хар зах дээр зарагдсанаар зөвхөн санхүүгийн гэлтгүй өөр ямар хор хохирол учрах боломжтой вэ?

Үүнд мэдээж таны хувийн мэдээллийг ашиглаж банкны систем рүү нэвтрэхээс эхлэн эрсдэл үүснэ. Мөн таны хувийн бусад мэдээллүүд, үл хөдлөхийн мэдээллүүд гэх мэт таны талаар бүх мэдээллийг авах боломжтой. Хүмүүс хувийн мэдээллээ алдаад хохирлууд үүсэх юм бол төр хариуцах уу? Тухайн мэдээллийг алдсан байгууллага хариуцах уу? Иргэд хохирох уу? Гэдэг асуудал байгаа. Яг одоо Монгол Улсад мөрдөгдөж байгаа хуулийн хүрээнд иргэд л хохирч байна.

Цахим залиланд өртлөө гэхэд иргэд өөрсдөө л хохироод үлдэж байна шүү дээ. Энэ бол хууль эрхзүйн орчин сул байгаагийн илрэл. Сүүлийн үед цахим гэмт хэрэг, кибер гэмт хэрэг энгийн үзэгдэл мэт болчихсон байна. Иргэд өөрсдөө ямарваа нэгэн байгууллагад регистерийн дугаараа зүгээр л өгөх ёстой зүйл гэж бодоод байна.

Энэ нь маш буруу. Нууцлалтай байх ёстой мэдээллээ бид өөрсдөө өгөөд байна гэсэн үг. Нэг байгууллага дээр очиход харуул нь утасны дугаар асуудаг. Энэ бүхнийг Монголчууд энгийн зүйл гэдэг ойлголттой болчихсон. Бусад улс орнуудад үүнийг миний хувийн мэдээлэл гэж хардаг. Үүнийг олж авснаараа юунд ч ашиглаж болно. Магадгүй гэмт хэрэгт ашиглаж болно. Тан дээр ямар нэгэн ажиллагаа хийж хохирол амсуулах ч боломжтой.

Олон янзаар ашиглаж болно. Тийм учраас иргэд үүн дээр маш сайн ойлголттой болох хэрэгтэй байна. Таны мэдээлэл, аль нэгэн намын гишүүн биш хүний мэдээлэл тэр платформ дээр явж байгаа бол яагаад миний мэдээллийг авсан бэ гэдгийг төрийн байгууллагаас шүүлгэх хэрэгтэй.

Хувь хүний мэдээллийг авахдаа таны мэдээллийг ийм зүйлд ашиглах гэж байна гэж заавал тухайн хүнээс зөвшөөрөл авч, гарын үсэг зуруулах ёстой. Зөвшөөрөл өгөөгүй байхад тэр хүний мэдээлэл байгаа бол эрсдэл үүсчихсэн байна гэсэн үг. Тийм учраас хуулийн байгууллага хурдан арга хэмжээ авч, тодорхой хэмжээний хяналт шалгалт хийх ёстой.

Та мэргэжлийн хүний хувьд Монгол Улс өнөөдөр кибер аюулгүй байдал, иргэдийн хувийн мэдээллийг хадгалах хамгаалах тал дээр ямар нөхцөл байдалтай байгаа талаар хэлж өгөхгүй юу?

Монгол Улсын хэмжээнд кибер аюулгүй байдал нь үндэсний аюулгүй байдлын асуудал болчихсон. Монгол Улс гуравхан сая хүн амтай. Олон хүмүүс үндэсний аюулгүй байдал, кибер аюулгүй байдал гэдгээ ойлгохгүй байна. Энгийнээр хэлэхэд төрийн байгууллагын удирдах шатанд байгаа албан хаагчдаас эхлээд иргэдийн мэдээлэлтэй ойр байдаг хүмүүс хамгийн түрүүнд энэ талын мэдээллийг авах шаардлагатай.

Ингэснээр төрийн байгууллагад иргэдийн мэдээлэлтэй ойр ажилладаг хүмүүс энэ мэдээллүүдийг хамгаалаад, иргэд мөн өөрсдийн хувийн мэдээллээ хамгаалчихсан байхад тодорхой дүрэм журмын хэмжээнд шийдэгдээд явах асуудал.

Төрөөс дүрэм журам батлаад, судлаачид үүнийг үгүйсгэлээ ч гэсэн төрийн байгууллага иргэд хоорондын хамтын ажиллагаа чухал байгаа юм. Монгол Улсад стратегийн, болон кибер аюулгүй байдлын тухай хууль, хувийн мэдээллийг хамгаалах тухай хууль, аюулгүй байдлын тухай хууль гээд маш олон хууль дүрмүүд үйлчилж байна. Үүнд тусгагдсан нэг заалт нь тухайн иргэн өөрийн хувийн мэдээллийг өгөхдөө юунд ашиглах гэж байгааг нь мэддэггүй. Зүгээр л өгчихдөг.

Дараа нь тухайн иргэн хохирсон тохиолдолд хэн хамгаалах нь тодорхой биш нь хууль эрхзүйн орчин дутмаг байгаагийн шинж. Үүн дээр тодорхой хэмжээнд бодлогууд бидэнд хэрэгтэй байна.

Мөн үндэсний аюулгүй байдлын мэдээллүүд алдагдаж байгаа асуудлууд дээр хувийн мэдээллийг авч байгаа платформууд дээр төрөөс хяналт тавих хэрэгтэй байна. Үүнийг цэгцэлж байж дараа дараагийн хөгжлийн асуудлууд яригдана. Залгуулаад хиймэл оюун ухаанд суурилсан халдлагууд гараад эхэллээ. Үүнд Монгол улс бэлэн үү? гэдэг асуудал яригдана. Хамгийн сүүлд нь бид цахим Монгол, хиймэл оюун ухаанд суурилсан төрийн бүтээмж нэвтрүүлэх гэж байна. Түүнээс өмнө хамгаалалтуудаа, системүүд дээр халдлага илрэхэд Монгол Улс бэлэн байгаа юу? гэдгээ хамгийн эхэнд харах ёстой. Тэгж байж инновациуд шингэсэн бусад зүйлээ ярих ёстой болов уу.

Танд баярлалаа.

Ярилцсан М.Чойжал